Όταν οι Ψαριανοί ζήτησαν να εγκατασταθούν στην Κορσική

 Μετά την καταστροφή των Ψαρών οι διασωθέντες Ψαριανοί από την πρώτη στιγμή άρχισαν να αναζητούν μέρος για να εγκατασταθούν. Το ζήτημα αυτό θα απασχολήσει για πολλά χρόνια τους περιπλανώμενους Ψαριανού, μέχρις ότου τους δοθεί η Ερέτρια στην οποία βέβαια θα εγκατασταθούν λίγοι. με τους περισσότερους να παραμένουν στη Σύρο και κάποιους να γυρίζουν στα Ψαρά το 1829. Αυτά όμως είναι λίγο πολύ γνωστά. Αυτό που παραμένει άγνωστο είναι η προσπάθεια των Ψαριανών να εγκατασταθούν στην Κορσική. Ας πάρουμε τα πράγματα από την αρχή.

Ναύαρχος Δεριγνύ 

   Το καλοκαίρι του το 1826 οι ψαριανοί συζητούν με το ναύαρχο Δεριγνύ μία πρόταση του ώστε να ζητήσουν προστασία από τον βασιλιά της Γαλλίας Κάρολο Ι'. Για την συνάντηση των Ψαριανών με τον Δεριγνύ μας πληροφορεί ο Κ.Νικόδημος στο «Υπόμνημα της νήσου Ψαρών» δεν δίνει όμως λεπτομέρειες. Το 1958 στα προξενικά έγγραφα της Γαλλίας στην Κωνσταντινούπολη ανακαλύπτεται ένα έγγραφο με ημερομηνία 6 Σεπτεμβρίου 1826 το οποίο υπογράφουν ο ναύαρχος των Ψαρών Νικολής Αποστόλης, ο Κωνσταντίνος Κανάρης και ο Αναγνώστης Μοναρχίδης, οι οποίοι αποτελούν και την επιτροπή των ψαριανών που συστήθηκε για το σκοπό αυτό . Το έγγραφο αυτό

Καρολος Ι' Γαλλίας 

δημοσιεύει για πρώτη φορά ο J Baleen στο έργο του «Psara» στην γαλλική γλώσσα. Παρακάτω θα το βρείτε μεταφρασμένο όπως δημοσιεύθηκε το 2017 από την Μ. Κουμαριανού στο βιβλίο της «Ψαρά, τα σιωπηλά μονοπάτια της ιστορίας» . Στην επιστολή αυτή, που απευθύνεται στα Ιταλικά και στα Γαλλικά στον πρόξενο της Γαλλίας στην Κωνσταντινούπολη με σκοπό να προωθηθεί στον βασιλέα της Γαλλίας, οι ψαριανοί ζητούν την εγκατάσταση πέντε χιλιάδων συμπατριωτών τους στην Κορσική και ζητούν κάποιες διευκολύνσεις για τα πρώτα χρόνια της εγκατάστασης. 

Επιστολή των Ψαριανών προς τον Βασιλιά της Γαλλίας Κάρολο Ι'

Σε αυτή τη δεινή θέση που βρίσκεται το ελληνικό έθνος και ιδιαίτερα εμείς οι δυστυχείς κάτοικοι των Ψαρών εξορισμένοι σε όλα τα νησιά του αρχιπελάγους, αναγνωρίζοντας την καλοσύνη της αυτού μεγαλειότητας του βασιλιά της Γαλλίας κάνουμε έκκληση στη μεγαλοψυχία του για να μας δώσει ένα άσυλο στο μεγάλο του Βασίλειο και ει δυνατόν στην Κορσική τις οποίες η γεωμορφολογία και τα ήθη των κατοίκων μας θυμίζουν τη χαμένη μας πατρίδα. Επιθυμούμε 

1. Ένα λιμάνι στο νησί της κορσικής και το γύρω χώρο για να χτίσουμε τις κατοικίες μας και να καλλιεργήσουμε .

2. Φοροαπαλλαγές για διάστημα 15 ετών και μετά το πέρας αυτού του διαστήματος να υποκείμεθα σε κάθε φορολογία όπως και οι Γάλλοι υπήκοοι που κατοικούν στο νησί .

3. Για το διάστημα των 15 χρόνων κάθε ναυτικός θα είναι ελεύθερος να καταταγεί ή όχι στο βασιλικό ναυτικό. Κάνεις δεν θα υποχρεούται να το κάνει για το παραπάνω διάστημα .

4. Με ειδικό διάταγμα 10 από τα καλύτερα παιδιά μας θα μπορούν να σπουδάσουν Στ

στην Ακαδημία του Βασιλικού Ναυτικού και να αξιοποιηθούν σε αυτό όπως και οι Γάλλοι πολίτες.

5. Τα πλοία μας θα πλέον υπό γαλλική σημαία και υπό γαλλική εντολή για ένα χρόνο μετά το πέρας του χρόνου του θα χαίρουν των ίδιων δικαιωμάτων όπως τα γαλλικά πλοία. 

6. Να έχουμε το δικαίωμα να ορίζουμε τους δημοτικούς μας άρχοντες που θα εξελεχθούν ανάμεσα στους καλύτερους μας .

7. Η Γαλλική κυβέρνηση θα μας δώσει δάνειο δύο εκατομμυρίων Φράγκων για να χτίσουμε την πόλη μας με επιτόκιο 3% το χρόνο .

8. Κάθε υποκείμενο θα λάβει κλήρο ίσο με 200 τετραγωνικά πόδια του οποίου θα έχει την κυριότητα τόσο αυτός όσο και οι απόγονοί του .

9. Να έχουμε το δικαίωμα να ασκούμε τα θρησκευτικά καθήκοντα του Χριστιανού ορθοδόξου.

10. Κανείς να μην μπορεί να μας ενοχλήσει για δάνεια που έγιναν πριν ή κατά τη διάρκεια της ελληνικής επανάστασης .

11. Από τη μέρα που θα φτάσουμε στην Κορσική και για διάστημα 6 μηνών να μας δοθεί κανονική βοήθεια για την επιβίωσή μας μέχρις ότου προμηθευτούμε τα απαραίτητα προς το ζην .

12. Οι ψαριανοί που επιθυμούν να καταφύγουν στην Κορσική είναι περίπου 5.000 για τη φορά τους και τις προμήθειες του ταξιδιού θα συνεννοηθούν με τον ναύαρχο του γαλλικού στόλου στην Ανατολή κ. Δεριγνύ 

13. Όταν φτάσουμε στην Κορσική επιθυμούμε ως ειδική εύνοια να έρθουμε να καταθέσουμε τις ευχαριστίες μας για την μεγαλοψυχία και την προστασία και να ορκιστούμε αιώνια πιστοί σε αυτόν για τη δυναστεία του. Για το λόγο αυτό ορίστηκε αντιπροσωπεία αποτελούμενη από το ναύαρχο Νικόλαο Αποστόλη, τον καπετάνιο Κωνσταντίνο Κανάρη και τον πρώην Υπουργό Οικονομικών της Ελλάδας Αναγνωστη Μοναρχίδη.

14. Ζητούμε να μας δοθούν με την άφιξή μας προσωρινά καταλύματα καθώς και τα απαραίτητα εργαλεία για να καλλιεργήσουμε τη γη 

15. Ζητούμε άδεια να κατασκευάσουμε πλοία μεγάλου και μικρού καμποτάζ

    Είναι άγνωστο αν ο Βασιλιάς της Γαλλίας έλαβε ποτέ την επιστολή των ψαριανών . Το σίγουρο είναι ότι ο θάνατος του Νικολή Αποστόλη επτά μήνες μετά την επιστολή υπήρξε ανασταλτικός παράγοντας στην υλοποίηση της. Το φιλόδοξο αυτό σχέδιο ίσως αποτελούσε την επίλυση στο πρόβλημα της εγκατάστασης των ψαριανών που ταλαιπώρησε το ελληνικό κράτος και κυρίως τους ίδιους τους ψαριανός για περισσότερο από 15 χρόνια. Και που υπήρξε ένας ααπ τους παράγοντες που οι ψαριανοι δεν ανέκαμψαν ποτέ οικονομικά. 

Ανδρέας Μ Καραγιώργης

Λιμάνι Μπαστιά αρχές 1800

Δυο μελέτες για τον Γ. Κανάρη

Σήμερα θα αναρτήσω δύο μελέτες που μου έδωσε ο Αντιναυαρχος ΠΝ ΕΑ Κωνσταντίνος Βαρβαρέσος σχετικά με την δράση του Γεώργιου Κανάρη ,ψαριανού αγωνιστή της Επανάστασης και αδελφού του Κωνσταντή. Η πρώτη έχει να κάνει με την παρουσία του ως Έπαρχος του Αιτωλικού και η δεύτερη για την υπηρεσία του ως διαχειριστής του Ταμείου των Ψαριανών. Καλή ανάγνωση!


Ο Γ. Κανάρης έπαρχος του Ανατολικού

Ο Γεώργιος Κανάρης γεννήθηκε στα Ψαρά και απεβίωσε στα Νέα Ψαρά (Ερέτρια) στις 6 Απριλίου 1848(1), ήταν ναυμάχος στις ναυτικές επιχειρήσεις της επανάστασης του 1821(2)( και αγωνιστής στην πολιορκία του Μεσολογγίου το 1825-26), πρόκριτος και δημογέροντας των Ψαριανών.
Στις αρχές του 1825 ο Γεώργιος Κανάρης τοποθετήθηκε Έπαρχος του Ανατολικού (σήμερα Αιτωλικού), το οποίο αποτελούσε προμαχώνα της πόλης και της λιμνοθάλασσας του Μεσολογγίου. Ο διορισμός των Έπαρχων γινόταν από την Κεντρική Κυβέρνηση, το Εκτελεστικό Σώμα που έδρευε στο Ναύπλιο, με την απαραίτητη προϋπόθεση να μην κατάγεται από την Επαρχία της οποίας είχε ορισθεί Διοικητής(3). Ο Έπαρχος για να ασκήσει την Διοίκηση(3) του Ανατολικού διέθετε το απαραίτητο προσωπικό στο Επαρχείο του :
α. Τον Γενικό Γραμματέα.
β. Στα θέματα εσωτερικής ασφάλειας , προστασίας των πολιτών και ευταξίας της πόλης, είχε τον φροντιστή Αστυνομίας (ή Πολιτάρχη), ο οποίος ασκούσε και τα καθήκοντα του φροντιστή Θάλασσας (ή Λιμενάρχη).
γ. Στα θέματα είσπραξης φόρων και των εξόδων, είχε τον φροντιστή Οικονομίας, ο οποίος κατέγραφε τα έσοδα και έλεγχε τις δαπάνες της Επαρχίας.
δ. Ένοπλους (στρατιώτες) εφόσον είχαν διατεθεί στο Επαρχείο.
Επιπροσθέτως, ο Έπαρχος συνεργαζόταν στενά με τους πρόκριτους του Ανατολικού, το Επαρχείο, την Διευθυντική και Στρατιωτική Επιτροπή του Μεσολογγίου.
Με την έναρξη της δεύτερης πολιορκίας του Μεσολογγίου από τον Κιουταχή την 15η Απριλίου 1825, το Ανατολικό είχε προετοιμαστεί κατάλληλα για την άμυνά του. Διορίστηκαν οπλαρχηγοί για την οργάνωση της άμυνας της πόλης, της νησίδας Ντολμά, του Καστελίου στο Κεφαλόβρυσο στα βορειοανατολικά του Ανατολικού, επί της ηπειρωτική ακτής από όπου προμηθευόταν το πόσιμο νερό(4) και της νησίδας του Πόρου, μέσω της οποίας καταχρήσεις εξασφαλιζόταν η επικοινωνία με το Μεσολόγγι.
Ο Έπαρχος Γεώργιος Κανάρης έπρεπε να διατηρήσει την τάξη στο Ανατολικό με την βοήθεια του Πολιτάρχη Γ.Λέλη και των προκρίτων, έργο αρκετά δύσκολο λόγω των ενόπλων που ήρθαν για την άμυνα της πόλης(5).
Τον Νοέμβριο του 1825 στο Ανατολικό, λόγω της αύξησης των ενόπλων που έφθασαν περίπου τα 500-600 άτομα(20), ο Έπαρχος με τον Πολιτάρχη Γιάννη Καραπανάκη είχαν να αντιμετωπίσουν την αταξία που επικρατούσε στην πόλη και τις ενοχλήσεις των πολιτών. Η ύπαρξη πολλών Οπλαρχηγών με διάφορα σώματα χωρίς έναν Στρατιωτικό Διοικητή, χειροτέρευε συνεχώς την κατάσταση στην πόλη(6).
Το Ανατολικό άρχισε να δέχεται περί τα μέσα Δεκεμβρίου 1825 σποραδικούς κανονιοβολισμούς από το κανονιοστάσιο που είχαν εγκαταστήσει οι Τούρκοι στα ανατολικά του, επί της ηπειρωτικής ακτής χωρίς να προκαλούνται σοβαρές ζημιές(7).
Ο Έπαρχος στο Ανατολικό μαζί με τον Στρατιωτικό Επιθεωρητή Τάτζη Μαγγίνα προσπαθούσε να ελέγξει τους ενόπλους, για να αποκαταστήσει την τάξη στην πόλη και να μειώσει τις καταχρήσεις στον αριθμό των μερίδων τροφοδοσίας, που δήλωνε ο κάθε οπλαρχηγός με εικονικά ονόματα ανδρών του(8), καταχρήσεις που είχαν σαν αποτέλεσμα, η σπατάλη των τροφών να προκαλεί μείωση στα αποθέματα του Ανατολικού και κατ’ επέκταση πρόβλημα στην άμυνα και την επιβίωση του.
Μετά την υποβολή πολλών αναφορών από τον Έπαρχο προς την Διευθυντική και την Στρατιωτική Επιτροπή του Μεσολογγίου, για τα προβλήματα της ευταξίας και των καταχρήσεων τροφοδοσίας που συνέβαιναν στο Ανατολικό(9), αποφασίστηκε περί την 15η Ιανουαρίου 1826 ο διορισμός του Στρατηγού Γρηγόρη Λιακατά ως Στρατιωτικού Διοικητή του Ανατολικού, με την ευθύνη της άμυνας της πόλης, του Ντολμά και του Πόρου(10). Στο Ανατολικό, η συνεργασία μεταξύ του νέου Στρατιωτικού Διοικητή με τον Έπαρχο και τον Στρατιωτικό Επιθεωρητή (26), βελτίωσε την κατάσταση στη πόλη.
Ο Ιμπραήμ μετά την πλήρη αποτυχία των εφόδων από ξηράς, αποφάσισε τον θαλάσσιο αποκλεισμό των οδών εφοδιασμού του Μεσολογγίου και του Ανατολικού ώστε να πετύχει την εξάντληση των πολιορκουμένων από πείνα. Στις 17 Φεβρουαρίου 1826 άρχισε ο ναυτικός αποκλεισμός, στην λιμνοθάλασσα με πλοιάρια χωρίς καρίνα (με ένα κανόνι και χωρητικότητας 30 ανδρών) και σχεδίων με βομβοβόλο και στην ανοικτή θάλασσα με τον Τουρκοαιγυπτιακό στόλο(11).



Το Πολεμικό Συμβούλιο στο Μεσολόγγι γνωρίζοντας το σχέδιο του θαλάσσιου αποκλεισμού, έγκαιρα αποφάσισε να οχυρώσει τις νησίδες Βασιλάδι, Κλεισόβη, Σκύλα και Ντολμά, ώστε να δημιουργηθεί άμυνα στη περίμετρο της λιμνοθάλασσας(12).
Στις 25 Φεβρουαρίου 1826 άρχισε η επίθεση στην νησίδα Βασιλάδι, η οποία μετά από ηρωική αντίσταση καταλήφθηκε. Η επόμενη νησίδα στα σχέδια του Ιμπραήμ ήταν ο Ντολμάς μεταξύ Ανατολικού και Μεσολογγίου, που πλέον είχε διακοπεί η επικοινωνία μεταξύ τους(13).
Ο Στρατιωτικός Διοικητής του Ανατολικού Γρηγόρης Λιακατάς μαζί με τον Έπαρχο Γεώργιο Κανάρη(14) μερίμνησαν για την συγκέντρωση και προώθησή τους στη νησίδα Ντολμά 300 ανδρών υπό τον Στρατηγό Γρηγόρη Λιακατά (εάν καταλαμβανόταν ο Ντολμάς, τότε η θέση του Ανατολικού γινόταν πολύ δύσκολη) και 50 ανδρών στο Πόρο(30). Στις 28 Φεβρουαρίου 1826 εκδηλώθηκε επίθεση εναντίον του Ντολμά συγχρόνως με πλοιάρια που μετέφεραν στρατιώτες από την λιμνοθάλασσα και με στρατιώτες από την πλευρά της Φοινικιάς (παραλία στην ηπειρωτική ακτή ανατολικά) μέσω των αβαθών υδάτων. Οι υπερασπιστές του Ντολμά, μετά από άνισο αγώνα έπεσαν όλοι στη μάχη. Ακολούθησε ο Πόρος που είχε την ίδια τύχη με την νησίδα Ντολμά (15).
Έφθασε πλέον η σειρά του Ανατολικού, πανικός απλώθηκε στη πόλη. Ο Έπαρχος Γεώργιος Κανάρης που είχε την άποψη υπεράσπισης της πόλης μέχρις εσχάτων, ο Στρατιωτικός Επιθεωρητής Τατζής Μαγγίνας και οι Πρόκριτοι συγκεντρώθηκαν στην εκκλησία της Παναγιάς. Κάλεσαν τους Οπλαρχηγούς, των ενόπλων που είχαν απομείνει στο Ανατολικό σε Πολεμικό Συμβούλιο, με το ερώτημα εάν θα υπερασπιστούν όλοι μαζί την πόλη. Έγινε καταμέτρηση των πολεμοφοδίων και των τροφίμων και αποφασίστηκε αφού ασφαλίσουν τα πλοιάρια για να μην φύγει κανείς, να πολεμήσουν ορκιζόμενοι όλοι να μην προσκυνήσουν ή να φύγουν, αλλά να υπερασπιστούν την πόλη μέχρι θανάτου(16).
Η κατάσταση η οποία έχει διαμορφωθεί πλέον στο Ανατολικό δεν επιτρέπει αισιοδοξία για την τύχη του. Είναι περικυκλωμένο από Τουρκοαιγυπτιακές δυνάμεις και ο Στρατιωτικός Διοικητής του με τους 350 πιο ικανούς άνδρες, έχουν πέσει μαχόμενοι σε Ντολμά και Πόρο. Επίσης οι πρόκριτοι σκεπτόμενοι την πιθανή σφαγή του πληθυσμού (υπήρχαν 4.000 γυναικόπαιδα) και σε συμφωνία με τη λαϊκή βούληση, αποφασίζουν την έναρξη διαπραγματεύσεων για παράδοση της πόλης. Η γνώμη του Έπαρχου Γεωργίου Κανάρη για υπεράσπιση της πόλης δεν μέτρησε, διότι δεν ήταν ντόπιος, έτσι δεν μπορούσε να κάνει κάτι άλλο(17) όταν ο πληθυσμός του Ανατολικού αποφάσισε την παράδοση της πόλης.
Μετά την τροπή που πήραν τα πράγματα στο Ανατολικό, ο Έπαρχος Γεώργιος Κανάρης, την νύκτα πριν την παράδοση της πόλης (Το Ανατολικό παραδόθηκε την 1 Μαρτίου 1826), με λίγους ενόπλους που δεν ήθελαν και αυτοί να παραδοθούν, επιχείρησαν με βάρκες να σπάσουν τον ασφυκτικό κλοιό των Τουρκοαιγυπτίων. Πολεμώντας συνεχώς και με βαριές απώλειες, κατάφεραν να διαφύγουν στην ηπειρωτική ακτή και από εκεί να μεταβούν στα Κράβαρα (ορεινή Ναυπακτία)(18). Από εκεί μέσω του Αλέξανδρου Μαυροκορδάτου Γενικού Γραμματέα του Εκτελεστικού Σώματος, ο Γεώργιος Κανάρης ενημερώνει την προϊστάμενη πολιτική αρχή, για την πτώση του Ντολμά και την μάχη που έγινε στο Ανατολικό(19). Στη συνέχεια ο Γεώργιος Κανάρης μεταβαίνει στο Ναύπλιο έδρα της Διοίκησης(20) και ακολούθως στην Αίγινα.






Υποσημειώσεις
1. Βλέπε Υποσημείωση (1).
2. Σπανού ΓΡ. Δ.Η Συμβολή των Ψαριανών κατά το 1821 (1958) Αθήνα.
3. Εγκυκλοπαίδεια Πάπυρος Λαρούς Μπριτάνικα (1991). Τόμος 31, σελίδα 373.
4. Ελληνικά Χρονικά φύλλο 6/1824 Μεσολόγγι.
5. Μπαλιούτας Λάμπρος Ο Θεσμός της Διοικητικής Αποκέντρωσης (2003) Πάντειο Πανεπιστήμιο Κοινωνικών Επιστημών. Σελίδα 78.
6. Σπυρομίλιος Απομνημονεύματα της Δεύτερης Πολιορκίας του Μεσολογγίου 1825-1826 (1926.) Αθήνα. Σελίδα 5.
7. Εφημερίδα Ελληνικά Χρονικά .Μεσολόγγι, φύλλο 29/1825.
8. Κασομούλης Ν.Κ Ενθυμήματα Στρατιωτικά της Επαναστάσεως των Ελλήνων 1821-1833 (1941) Αθήνα. Τόμος Δεύτερος, σελίδα 149.
9. Στο ίδιο με Υποσημείωση(18), σελίδα 101.
10. Στο ίδιο με Υποσημείωση(20), σελίδα 150.
11. Στο ίδιο με Υποσημείωση(18), σελίδα 101.
12. Στο ίδιο με Υποσημείωση(20), σελίδα 196.
13 Στο ίδιο με Υποσημείωση(20), σελίδα 198.
14. Στο ίδιο με Υποσημείωση(20), σελίδα 195.
15. Στο ίδιο με Υποσημείωση(18), σελίδα 126.
16. Στο ίδιο με Υποσημείωση(20), σελίδα 209.
17. Στο ίδιο με Υποσημείωση(20), σελίδα 211.
18. Στο ίδιο με Υποσημείωση(20), σελίδα 213.
19. Στο ίδιο με Υποσημείωση(18), σελίδα 129.
20. Βλέπε το “Αρχείο Κοινότητας Υδρας”, Τόμος 12, σελίδες 68 και 69.


Βιβλιογραφία
1. Σπανού ΓΡ. Δ.Η Συμβολή των Ψαριανών κατά το 1821 (1958) Αθήνα.
2. Εγκυκλοπαίδεια Πάπυρος Λαρούς Μπριτάνικα (1991). Τόμος 31, σελίδα 373.
3. Μπαλιούτας Λάμπρος Ο Θεσμός της Διοικητικής Αποκέντρωσης (2003) Πάντειο Πανεπιστήμιο Κοινωνικών Επιστημών. Σελίδα 78.
4. Σπυρομίλιος Απομνημονεύματα της Δεύτερης Πολιορκίας του Μεσολογγίου 1825-1826 (1926.) Αθήνα. Σελίδα 5.
5. Εφημερίδα Ελληνικά Χρονικά .Μεσολόγγι, φύλλο 29/1825.
6. Κασομούλης Ν.Κ Ενθυμήματα Στρατιωτικά της Επαναστάσεως των Ελλήνων 1821-1833 (1941) Αθήνα. Τόμος Δεύτερος, σελίδα 149.



Ο Γ. Κανάρης διαχειριστής του Ταμείου των Ψαριανών


Ο Γεώργιος Κανάρης γεννήθηκε στα Ψαρά και απεβίωσε στα Νέα Ψαρά (Ερέτρια) στις 6 Απριλίου 1848(1), ήταν ναυμάχος στις ναυτικές επιχειρήσεις της επανάστασης του 1821(2)( και αγωνιστής στην πολιορκία του Μεσολογγίου το 1825-26), πρόκριτος και δημογέροντας των Ψαριανών. Ήταν το μεσαίο αγόρι του δημογέροντα των Ψαρών Μικέ Κανάρη και της Μάρως (το γένος Βουρέκα, πού είχαν ακόμη δύο γιούς : τον μεγαλύτερο Αναγνώστη και τον μικρότερο Κωνσταντίνο τον πυρπολητή.
Ο Γεώργιος Κανάρης διετέλεσε και διαχειριστής του ταμείου των Ψαριανών, από τις αρχές του 1827 μέχρι την 11η Νοεμβρίου 1833, οπότε και το παρέδωσε μαζί με τα βιβλία διαχείρισης στην τότε Δημογεροντία στην Αίγινα(3). Το ταμείο είχε εισροές χρημάτων από τα εισοδήματα των νήσων του Αιγαίου Πελάγους, σε αναλογία προς τον αριθμό των ψαριανών πλοίων που συμμετείχαν στις επιχειρήσεις (διατίθεντο συνολικά 15-16 πλοία ), χρήματα που έστελνε η Διοίκηση που κυβερνούσε την Ελλάδα, καθώς και από την διανομή των λαφύρων, τους εράνους, τις δωρεές και την αγορά των εθνικών εισοδημάτων/προσόδων. Οι δαπάνες του ταμείου κάλυπταν μισθοδοσίες πληρωμάτων και στρατιωτών, οχυρωματικά έργα, αγορές κανονιών, όπλων και πολεμοφοδίων, κατασκευή πυρπολικών, αποστολές πλοίων για κατασκοπεία και ταχυπλόων μεταφοράς ταχυδρομείου, τοπικές ανάγκες, τροφίμων, συντήρηση νοσοκομείου. Επίσης διέθεσαν σημαντικά ποσά για ναυτικές εκστρατείες πλοίων και πυρπολικών και συνδρομή χερσαίων επιχειρήσεων σε Σάμο, Μαγνησία και Θεσσαλία(4).
 
Κατά την διάρκεια της εξάσκησης των καθηκόντων του ως διαχειριστής του ταμείου, διεκπεραίωσε και τις παρακάτω ιδιαίτερες οικονομικές υποθέσεις:
α. Την οφειλή του Εθνικού Ταμείου, στον ψαριανό Καπετάνιο Δημήτριο Παπά Μικέλη ή Μικέ, του ποσού των 13.800 γροσιών, σύμφωνα με την υπ. αριθμό 5373 απόδειξη της Διοικητικής Επιτροπής(5), για την εξόφληση των εξόδων της Γολέτας του, κατά τον αποκλεισμό του Ευρίπου και την πολιορκία του φρουρίου της Χαλκίδας(6). Τα μέλη του Αρείου Πάγου(7) τον Σεπτέμβριο του 1823, προσέλαβαν στην υπηρεσία τους, τον ψαριανό καπετάνιο που συμμετείχε στις ναυτικές επιχειρήσεις στον Ευβοϊκό Κόλπο μέχρι τον Απρίλιο του 1824(8). Το οφειλόμενο ποσό πληρώθηκε από τις Εθνικές Προσόδους της Πελοποννήσου(9).



Εικόνα 2. Έγγραφο Εθνικού Ταμείου.
Πηγή Αρχείο Αντιναυάρχου Σ.Α.Κανάρη ΠΝ ε.α.


β. Επίσης, την οφειλή της Ελληνικής Πολιτείας προς το ταμείο των Ψαριανών, ποσού των 10345 γροσιών, σύμφωνα με την υπ. αριθμό 989 απόδειξη της Αντικυβερνητικής Επιτροπής(9)(10), που καταβλήθηκαν από το ταμείο των ψαριανών, για την αγορά των Εθνικών Εισοδημάτων(12) του έτους 1825, των Επαρχιών Αγίου Πέτρου, Πραστού και του Μοναστηριού Πραστού(13). Οι δαπάνες του ταμείου των Ψαριανών πληρώθηκαν από το Εθνικό Ταμείο(14).

Εικόνα 3. Έγγραφο της Επι της Οικονομίας Γραμματείας της Επικρατείας.
Πηγή Αρχείο Αντιναυάρχου Σ.Α.Κανάρη ΠΝ εα
 
ΥΠΟΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
1. Βλέπε Υποσημείωση (1).
2. Σπανού ΓΡ. Δ.Η Συμβολή των Ψαριανών κατά το 1821 (1958) Αθήνα


3. Πιστοποιητικό Δημογεροντίας Ψαρών υπ. αριθμ.141 Εν Αιγήνει 11 Νοεμβρίου 1833.
4. Νικόδημος Κ. Υπόμνημα της Νήσου Ψαρών (1862). Τόμος Α, σελίδα 251 και Τόμος Β, σελίδα 346.
5. Έγγραφο Εθνικού Ταμείου υπ. αριθμό. 1084, Εν Αιγίνει 28 Ιανουαρίου 1827. Με διαταγή υπ. αριθ.5373 της Διοικητικής Επιτροπής, που κυβερνούσε την Ελλάδα από τον Απρίλιο του 1826 μέχρι τον Απρίλιο του 1827.
6. Νικόδημος Κ. Υπόμνημα της Νήσου Ψαρών (1862). Τόμος Β, σελίδα 236.
7. Ο Άρειος Πάγος ήταν η Γερουσία της Ανατολικής Ελλάδος, που συστάθηκε με την έναρξη της6
8. Ιστορία του Ελληνικού Έθνους. Η Ελληνική Επανάσταση. Εκδοτική Αθηνών. Τόμος ΙΒ, σελίδα 339.
9. Οι Εθνικοί Πρόσοδοι των Επαρχιών ή Περιφερειών (Πελοποννήσου, Στερεάς Ελλάδος, Νησιών) είναι έσοδα από προϊόντα όπως σταφίδα, δημητριακά, ελαιόλαδο, ενοίκια εθνικών μύλων, ιχθυοτροφείων και γης, τελωνείων κ.λπ., δηλαδή οι Εγχώριοι Πόροι ή τα Εθνικά εισοδήματα. Για εξεύρεση χρημάτων στο εσωτερικό της χώρας, η Κεντρική Διοίκηση (Εκτελεστικό, Διοικητική και Αντικυβερνητική Επιτροπή) δια των Οργάνων της ή των Διοικητών των Επαρχιών που διόριζε, μέσω δημοπρασιών ενοικίαζε από το 1822 τις Εθνικές Προσόδους, σε προκρίτους, καπετάνιους και ανώτατους κρατικούς υπαλλήλους. Η αγορά των προσόδων αποτέλεσε σημείο διαμάχης. Ο Κυβερνήτης Ι. Καποδίστριας με την συσταθείσα Επιτροπή Οικονομίας αναθεώρησε την διαδικασία και πέτυχε μεγάλη αύξηση για τα οικονομικά του κρατικού ταμείου.
10. Έγγραφο Ελληνικής Πολιτείας επί της Οικονομίας Γραμματείας της Επικρατείας υπ’ αριθμό 518, Εν Αιγήνει 10 Δεκέμβριου 1827.

11. Η Αντικυβερνητική Επιτροπή, ανέλαβε προσωρινά την Διοίκηση της Ελλάδος την 3 Απριλίου του 1827, μέχρι την άφιξη του Ι. Καποδίστρια τον Ιανουάριο του 1828.
12. Όπως στην Υποσημείωση (9).
13. Οι αναφερόμενες επαρχίες Πραστού και Αγίου Πέτρου , διαχωρίσθηκαν το 1819, ο Πραστός από το Βιλαέτι Αγίου Πέτρου και έγινε πρωτεύουσα του Βιλαετιού Πραστού. Στον Υποθετικό Λογαριασμό Εσόδων Εξόδων του έτους 1823, στην ανάλυση των προϋπολογισμένων εσόδων των δύο αυτών επαρχιών αναγράφονται για την Επαρχία Πραστού το πόσο των 9.500 γρόσια και για την Επαρχία του Αγίου Πέτρου το ποσό των 30.000 γρόσια.
14. Η σύσταση του Εθνικού Ταμείου έγινε αρχικά το 1822, αλλά λόγω κακής οργάνωσης, έλλειψης εμπειρίας και πολλών άλλων δυσχερειών ουσιαστικά άρχισε να λειτουργεί από το 1824 στα πλαίσια της άφιξης του πρώτου δανείου προς την Ελλάδα.




ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
1. Σπανού ΓΡ. Δ.Η Συμβολή των Ψαριανών κατά το 1821 (1958) Αθήνα
2. Νικόδημος Κ. Υπόμνημα της Νήσου Ψαρών (1862). Τόμος Α, σελίδα 251 και Τόμος Β, σελίδες 346 και 236 .
3. Ιστορία του Ελληνικού Έθνους. Η Ελληνική Επανάσταση. Εκδοτική Αθηνών. Τόμος ΙΒ, σελίδα 339.
ΕΓΓΡΑΦΑ
1. Πιστοποιητικό Δημογεροντίας Ψαρών υπ. αριθμ.141 Εν Αιγήνει 11 Νοεμβρίου 1833.
2. Έγγραφο Εθνικού Ταμείου υπ. αριθμό. 1084, Εν Αιγίνει 28 Ιανουαρίου 1827. Με διαταγή υπ. αριθ.5373 της Διοικητικής Επιτροπής.
3. Έγγραφο Ελληνικής Πολιτείας επί της Οικονομίας Γραμματείας της Επικρατείας υπ’ αριθμό 518, Εν Αιγήνει 10 Δεκέμβριου 

Έγγραφο Νο  1

Έγγραφο Νο  2

Έγγραφο Νο 3

Το προεπαναστατικό ναυτικό των Ψαρών

   

Σεμπέκ με Γραικοθωμάνικη σημαία

    Σε προηγούμενη ανάρτηση σας είχα μιλήσει για τα πλοία των Ψαριανών που συμμετείχαν στην επανάσταση του 1821. (link στο τέλος) Τα πλοία αυτά που μετετράπησαν σε πολεμικά εν μια νυκτί δεν ήταν παρά ο εμπορικός στόλος των Ψαρών που για το τελευταίο τέταρτο του 18ου αιώνα κυριαρχούσε στο θαλάσσιο εμπόριο της Μεσογείου . Σήμερα θα δούμε μερικά στοιχεία για την προεπαναστατική διαδρομή των πλοίων αυτών.

      Όπως πολλές φορές έχω τονίσει η καταστροφή των αρχείων των Ψαρών κατά την άλωση του νησιού το 1824 δυσκολεύει αφάνταστα τον ερευνητή. Παρόλα αυτά υπάρχουν άλλες πηγές που μπορούν να μας δώσουν πρωτογενή γνώση. Μια τέτοια πηγή γνώσης είναι η βάση δεδομένων «Αμφιτρίτη». Προϊόν πολυετούς έρευνας από μια ομάδα πανεπιστημιακών του Ιονίου Πανεπιστήμιου σε συνεργασία με ξένους συναδέλφους τους σε αρχεία 16 πόλεων, Κωνσταντινούπολη, Αθήνα, Θεσσαλονίκη, Ηράκλειο, Κέρκυρα, Αργοστόλι, Βενετία, Μεσίνα, Παλέρμο, Νάπολη, Φλωρεντία, Λιβόρνο, Γένοβα, Μασσαλία, Λονδίνο και Άμστερνταμ. Η συγκομιδή ήταν πάνω από 20.000 εγγραφές ελληνικών και ξένων πλοίων σε έξι γλώσσες, ελληνικά, οθωμανικά, ιταλικά, γαλλικά, αγγλικά και ολλανδικά, και το τελικό προϊόν υπήρξε η Αμφιτρίτη, μια ενιαία ηλεκτρονική βάση δεδομένων από 15.000 εγγραφές ελληνικών πλοίων, με ενοποιημένη όλη αυτήν την πληροφόρηση στα ελληνικά, πάνω στην οποία στηρίχτηκε και η έκδοση του βιβλίου «Ναυτιλιακή Ιστορία των Ελλήνων 1700-1821» των εκδόσεων Κέδρος σε επιμέλεια Τζελίνας Χαρλάυτη και Κατερίνας Παπακωνσταντίνου. Το οποίο προτείνω ανεπιφύλακτα σε όποιον θέλει να εμβαθύνει την γνώση του.

 

H Ναυαρχίδα των Ψαρών "Λεωνίδας"

     Μελετώντας την βάση δεδομένων μπορούμε να εξάγουμε υπέροχα συμπεράσματα για την άγνωστη προεπαναστατική δράση των ποντοπόρων Ψαριανών πλοίων. Και λέω ποντοπόρων γιατί στην βάση δεδομένων συμπεριλαμβάνονται μόνο αυτά και όχι τα δεκάδες αν όχι εκατοντάδες μικρότερα πλοία, τρεχαντήρια, περάματα, μπότηδες κλπ, που έπλεαν τοπικά και στα γύρω νησιά. Οπότε από εδώ και στο εξής όταν αναφέρω πλοία θα εννοώ τα ποντοπόρα. Αρχικά μπορούμε να παρατηρήσουμε την άνοδο του ψαριανού εμπορικού στόλου. Στα 1780 συναντάμε δεκατρία πλοία. Είκοσι εννέα στα 1790 για να αυξηθούν στα 68 στις αρχές του 1800 . Την τελευταία δεκαετία πριν την επανάσταση 1810-1820 συναντάμε 78 Ψαριανά πλοία κατατάσσοντας τα Ψαρά δεύτερα στον αιγαιοπελαγίτικο εμπορικό στόλο μετά την Ύδρα των 112 πλοίων και τις Σπέτσες να ακλουθούν με 56. Παρακάτω μπορείτε να δείτε την εξέλιξη στον πίνακα από το βιβλίο που προανέφερα

     Άλλες πληροφορίες που αντλούμε είναι σχετικά με τα ταξίδια των πλοίων. Βλέπουμε πως οι ψαριανοί ένωναν με τα πλοία τους την ανατολική μεσόγειο και τον Εύξεινο Πόντο με την Δυτική Μεσόγειο και την Βόρεια Ευρώπη. Στα αρχεία του Άμστερνταμ συναντάμε αρκετά ταξίδια Ψαριανών πλοίων προς το λιμάνι αυτό. Άλλο ένα αξιοσημείωτο γεγονός είναι ότι βλέπουμε αρκετές φορές ως λιμάνι αφετηρίας  τα Ψαρά. Γεγονός που δείχνει ότι τα Ψαρά αποτελούσαν κέντρο διαμετακομιστικού εμπορίου, κυρίως σιτηρών .

 

     Τέλος λαμβάνουμε πληροφορίες για τα πλοία ,τους τύπους , τα πληρώματα, τον εξοπλισμό και την εξέλιξη τους. Τα πλοία είναι σακολέβες , μπρίκια και κυρίως πολάκες. Στην συντριπτική τους πλειοψηφία δηλώνονται με το όνομα «Άγιος Νικόλαος». Είναι τα ιδία καράβια που παραμονές της Επανάστασης θα τους δοθούν αρχαιοελληνικά ονόματα.

      Επίσης ενδιαφέρον είναι και η εξέλιξη των ναυτικών οικογενειών. Βλέπουμε παραδείγματος χάριν τα αδέλφια Μαμούνη, Νικολής, Δημήτρης και Ανδρέας, να ταξιδεύουν αρχικά με την σακολέβα τους Άγιος Νικόλαος στα 1796 . Έπειτα ο Νικολής Μαμούνης χτίζει μια τριίστια πολάκα που ονομάζει και πάλι Άγιος Νικόλαος στα 1805 και την ταξιδεύει τόσο εκείνος όσο και ο γιος του Κυριάκος. Ενώ ο αδελφός του Ανδρέας χτίζει το 1809 την Νάβα "Ποσειδών".

Πολάκα Άγιος Νικόλαος, Αntoin Roux 

Για όποιον θέλει να ερευνήσει στα link θα βρείτε:

Βάση δεδομένων «Αμφιτρίτη»

Τα πλοία των Ψαρών στην Επανάσταση του 1821

Τα Ψαριανά πλοία του Π. Μαστραντώνη

Ανδρέας M. Καραγιώργης

 

Το μετάλλιο του Ολοκαυτώματος των Ψαρών

    Η κοπή μεταλλίων για σημαντικά γεγονότα της ιστορίας αποτελεί αρχαία συνήθεια. Την συναντάμε από την εποχή του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Τα μετάλλια που έχουν κοπή για τα Ψαρά ή για ψαριανές προσωπικότητες δεν είναι πολλά. Παρόλα αυτά κάποια είναι υψηλής καλλιτεχνικής αξίας. Σήμερα  θα σας παρουσιάσω το μοναδικό μετάλλιο του Ολοκαυτώματος των Ψαρών.

     Το μετάλλιο κόπηκε το 1932 από την Αδελφότητα Ψαριανών με αφορμή των εορτασμό της εκατονταετηρίδας του Ολοκαυτώματος του νησιού μας το 1824. Αν και αρχικά οι εορτασμοί σχεδιάστηκαν να γίνουν το 1924, η Μικρασιατική Καταστροφή άλλαξε τα σχέδια και μόλις το 1932 κατάφεραν να πραγματοποιηθούν. Στο πλαίσιο του εορτασμού δημιουργήθηκε με  δαπάνη και φροντίδα της Αδελφότητας και το μαρμάρινο ηρώο που σήμερα κοσμεί την κεντρική πλατεία των Ψαρών. Για την δωρεά του μνημείου στο νησί και τον εορτασμό πραγματοποιήθηκε ταξίδι, με ειδικά ναυλωμένο πλοίο, αρκετών Ψαριανών απογόνων των ηρώων της Άλωσης των Ψαρών και γενικά του αγώνα της ανεξαρτησίας. Σε όλους τους απογόνους που πήγαν στα Ψαρά για τον σκοπό αυτό άλλα και τους απογόνους που έμεναν μόνιμα στο νησί  δόθηκε το μετάλλιο περί ου ο λόγος. 

      Το μετάλλιο είναι χάλκινο διαμέτρου 4 εκ. και κρεμόταν από κορδέλα λευκή και κόκκινη,  όπως τα χρώματα της σημαίας των Ψαρών. Στην μια πλευρά φέρει αναπαράσταση της στιγμής της ανατίναξης της Μαύρης Ράχης.  Και περιμετρικά τον όρκο ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ Ή ΘΑΝΑΤΟΣ. Η άλλη πλευρά είναι πιο λιτή.  Αναγράφει απλά την φράση ΟΛΟΚΑΥΤΩΜΑ ΨΑΡΡΩΝ και την ημερομηνία 24 ΙΟΥΝΙΟΥ 1824. Για άγνωστο λόγο επιλέχθηκε η 24η , τελευταία μέρα της καταστροφής των Ψαρών και όχι η 22α , ημέρα της ανατίναξης της πυριτιδαποθήκης του Παλαιοκάστρου. Ο καλλιτέχνης είναι άγνωστος το μόνο που μπορούμε να υποθέσουμε είναι ότι όπως το ηρώο είναι έργο του Γ. Μπονάνου ίσως και το μετάλλιο να αποτελεί έργο του. 

         Δυστυχώς λόγω του υλικού κατασκευής πολύ λίγα αντίτυπα έχουν σωθεί μέχρι τις μέρες μας και ελάχιστα στα Ψαρά. 

      Από το 2002 με πρωτοβουλία του τότε Δημάρχου Ψαρών Ε. Αγαπούση αντίγραφο του μεταλλίου αποτελεί την ύψιστη τιμητική διάκριση του Δήμου και δίνεται σε προσωπικότητες που δρουν υπέρ του νησιού. 

Ανδρέας Μ Καραγιώργης

 

1813, Η επιδημία πανώλης στα Ψαρά

     Το βιβλίο του Κ. Νικόδημου “Υπόμνημα της Νήσου Ψαρών" πέρα του γεγονότος ότι αποτελεί ένα μοναδικό τεκμήριο για την δράση των Ψαριανών στην Επανάσταση του 1821 διασώζει αρκετές πληροφορίες για την προεπαναστατική κοινωνία των Ψαρών. Πολλές από αυτές θα μας ήταν παντελώς άγνωστες αν δεν τις κατέγραφε ο Κ. Νικόδημος. Ένα τέτοιο θέμα είναι η Ιατρική περίθαλψη των Ψαριανών καθώς και η επιδημία πανώλης που ξέσπασε στα Ψαρά το 1813.

      Όπως μας εξηγεί ο Νικόδημος στην σελίδα 76 του Α΄ τόμου του Υπομνήματος του στα Ψαρά προεπαναστατικά δεν υπήρξε ποτέ κανονικός ιατρός καθώς αυτό αποτελούσε προνόμιο των μεγάλων αστικών κέντρων. Διάφοροι Ψαριανοί όμως ασκούσαν πρακτική ιατρική. Σημαντικότερος όλων ο Μηκές Νικόδημος, παππούς του αγωνιστή, ο οποίος ήταν άριστος γνώστης των βοτάνων και μάλιστα στα κτήματα του στον Μαυρομύτη καλλιεργούσε σπάνια φαρμακευτικά φυτά που είχε φέρει κυρίως από το Άγιον Όρος αλλά και από αλλού Με τα βότανα αυτά παρασκεύαζε φάρμακα που έδινε στους ασθενείς του, ανθρώπους και ζώα. Για τις υπηρεσίες του ποτέ δεν έλαβε χρηματική αμοιβή και όπως χαρακτηριστικά λέει ο συγγραφέας “αρκούμενος εις την ευγνωμοσύνην των θεραπευθέντων”. Ομοίως και η μητέρα του Κανάρη που εξασκούσε πρακτική ιατρική τα τελευταία χρόνια πριν την επανάσταση το έκανε αφιλοκερδώς. 

Σπιτάλια 1930

     Η κούρα τον ασθενών λάμβανε χώρα στις οικίες τους καθώς δεν υπήρχε άλλη δομή. Την περίοδο 1813-1815 χτίζεται όμως το λοιμοκαθαρτήριο “Σπιτάλια” (εκ του Γαλλικού hospital= νοσοκομείο) με αφορμή την επιδημία Πανώλης που ξέσπασε στο νησί. Τα Σπιτάλια που σώθηκαν από την καταστροφή των Ψαρών μετατράπηκαν από τον ΕΟΤ την δεκαετία του 1980 σε εστιατόριο όπερ και λειτουργούν σήμερα. Πρόκειται για ένα κτήριο μοναδικής αρχιτεκτονικής στην ανατολική πλευρά του όρμου Κατσούνι και αποτελούνταν από έξι αυτόνομα δωμάτια με δικό τους τζάκι το καθένα, έναν βοηθητικό χώρο και δυο στέρνες για την συλλογή του βρόχινου νερού. Σήμερα διασώζεται η μια στέρνα και οι πέντε καμάρες και ο χώρος είναι ενιαίος. Όπως θα δούμε παρακάτω τα Σπιτάλια χρησιμοποιήθηκαν για την αντιμετώπιση της πανώλης και έπειτα χρησιμοποιούνταν για την καραντίνα ναυτικών που έρχονταν από μολυσμένα λιμάνια.

Σπιτάλια σήμερα 

     Το 1813 ο Ψαριανός πλοίαρχος Γεώργιος Κούτουκας βρισκόταν με την Σακολέβα του στην Τρωάδα της Μικράς Ασίας εκεί άραξαν σε κάποιο λιμανάκι και βρήκαν το χωρίο έρημο. Μη γνωρίζοντας την αιτία της ερήμωσης φόρτωσαν τρόφιμα και αλλά προϊόντα που βρήκαν εγκαταλελειμμένα και επέστρεψαν στα Ψαρά οπού και πούλησε τα πράγματα. Έπειτα από λίγες μέρες αρρώστησε και μη ξέροντας ότι πρόκειται για πανώλη πολλοί συγγενείς τον επισκέφτηκαν και όταν μετά από λίγο πέθανε φίλοι και συγγενείς τον συνόδευσαν στην τελευταία του κατοικία. Τις επόμενες μέρες αρκετοί από όσους είχε έρθει σε επαφή ή είχαν αγοράσει τα εμπορεύματα που έφερε, ασθένησαν. Έγινε οπότε αντιληπτό ότι επρόκειτο για μολυσματική ασθένεια και δη πανώλη. Πλήθος κόσμου έτρεξε να απομονωθεί στις εξοχές και στα Αντίψαρα και όταν η κατάσταση ξέφυγε αρκετοί έφυγαν για Χίο, Μύκονο, Λέσβο, Σμύρνη και Αϊβαλί Επέστρεψαν ύστερα από αρκετό διάστημα όμως τότε άρχισε ένας δεύτερος κύκλος ασθένειας και μάλιστα δριμύτερος. Πιθανολογείται ότι το δεύτερο κύμα ξεκίνησε από ρούχα νεκρών ασθενών που οι οικείοι τους αντί να κάψουν ως όφειλαν μοίρασαν σε φτωχούς. Για καλή τύχη των Ψαρών οι

ικανότατοι Δημογέροντες Ιωάννης Καλάρης και Χατζή Νικολής Μαμούνης πήραν γρήγορα σκληρά μέτρα για τον περιορισμό της ασθένειας Συνέστησαν πολιτοφυλακή και διέταξαν άμα τη εμφανίσει κρούσματος σε οικία ο ασθενής να μεταφέρεται στα Σπιτάλια και οι υγιείς σε καραντίνα για σαράντα μέρες. Ο εξοπλισμός του σπιτιού και τα αντικείμενα του ασθενή να καίγονται αμέσως ενώπιον της πολιτοφυλακής. Η οικία να καθαρίζεται, να ασβεστώνεται και να παραμένει σφραγισμένη για σαράντα μέρες. Με αυτά τα μέτρα κατάφερε η Δημογεροντία να αντιμετωπίσει την πανώλη μετά από δυο χρόνια και αφού αυτή η απερισκεψία του πλοιάρχου στοίχισε την ζωή σε περισσότερους από 900 άνδρες, γυναίκες και παιδιά! 

     Τέλος ο Νικόδημος μας πληροφορεί και για την ύπαρξη 5-6 λεπρών, λωβών όπως τους έλεγαν (αρχ ελλ. λώβα=λέπρα), που ζούσαν απομονωμένοι στο βουνό ανατολικά του όρμου του λιμένος. Στους λεπρούς αναφέρετε και ο παπά Μικές Δούκας στο βιβλίο του “Ηρερούσια Συμβάντα της Αλώσεως των Ψαρών” όπου περιγράφει ότι κατά την εορτή του Αγίου Νικολάου μερίδες φαγητού έστελναν και στους λωβούς που ζούσαν στο βουνό απέναντι του οικισμού. Το βουνό αυτό μέχρι και σήμερα αποκαλείται “Λωβοί”. Επίσης η ονομασία της παραλίας Λαζαρέτα από το βενετσιάνικο Lazareto που σημαίνει λεπροκομείο και λοιμοκαθαρτήριο δείχνει ότι ενδεχομένως και εκεί κάποτε υπήρξε μια υγειονομικού ενδιαφέροντος εγκατάσταση.

Ανδρέας Μ. Καραγιώργης

Οι Ψαριανές στο έργο του Ν. Λύτρα

     Πιστεύω ότι οι περισσότεροι γνωρίζεται «Το Ψαριανό μοιρολόι», τον υπέροχο αυτό πίνακα του Νικηφόρου Λύτρα, που παρουσιάζει ένα έθιμο των Ψαρών° Τον θρήνο των συγγενών ενός χαμένου στην θάλασσα ναυτικού έχοντας στο κέντρο αντί του σώματος του που χάθηκε για πάντα στα πέλαγα, μόνο τα ρούχα του.

Όπως επίσης και τον πίνακα «Η πυρπόληση της Ναυαρχίδας από τον Κανάρης» εμπνευσμένο από το μεγάλο κατόρθωμα του Ψαριανού. Υπάρχουν όμως και άλλες Ψαριανές παρουσίες σε πίνακες του.

 

   Ας δούμε όμως πρώτα ποιος ήταν ο Ν. Λύτρας και ποια η σχέση του με τους Ψαριανούς. Ο Νικηφόρος Λύτρας γεννήθηκε στην Τήνο το 1832 και απεβίωσε στην Αθήνα το 1904. Σπούδασε σε Ελλάδα και Γερμανία, με βασιλική υποτροφία, δίπλα σε σπουδαίους δασκάλους. Έγινε ένας από τους μεγαλύτερους Έλληνες ζωγράφους και δασκάλους της ζωγραφικής κατά τον 19ο αιώνα. Θεωρείται από τους σημαντικότερους εκπροσώπους της Σχολής του Μονάχου και πρωτοπόρος στην διαμόρφωση της διδασκαλίας των Καλών Τεχνών στην Ελλάδα. Τα παιδικά του χρόνια τα πέρασε στο νησί του, την Τήνο. Την περίοδο εκείνη, μόλις λίγα χρόνια μετά την καταστροφή των Ψαρών, οι ψαριανοί δεν έχουν συνοικισθεί κάπου και παραμένουν διασκορπισμένοι κυρίως στα νησιά. Ο μεγαλύτερος όγκος είναι στην Αίγινα και την Σύρο. Όμως παροικίες Ψαριανών υπάρχουν και σε άλλα νησιά όπως η Άνδρος, η Μύκονος και η Τήνος. Έτσι ο μικρός Νικηφόρος ζει καθημερινά με Ψαριανούς. Τα έθιμα και η ιδιαίτερη στολή των γυναικών αποτυπώνονται βαθιά μέσα του και αργότερα θα χρησιμοποιηθούν ως πρότυπα σε μερικά έργα του.

     Ένα από αυτά είναι η «Γυναίκα από τα Ψαρά μαδά έναν κόκορα» . Πρόκειται για έναν πίνακα που εντάσσεται στον κύκλο των ηθογραφικών έργων του. Παρουσιάζει μια γυναίκα, με Ψαριανή φορεσιά χωρίς τα γιλέκα και με ανασκουμπωμένα τα μανίκια, να μαδάει έναν κόκορα καθισμένη στην κουζίνα της . Ο πίνακας χαρακτηρίζεται για τα φωτεινά του χρώματα. 

   

Άλλο ένα έργο στο οποίο ξεπροβάλει μια Ψαριανή μορφή είναι ο πίνακας «Προσμονή- εσωτερικό σπιτιού με φιγούρες» όπου με μια προσεκτική ματιά μπορούμε να δούμε μια γυναίκα με Ψαριανή φορεσιά να κάθετε μαζί με της άλλες γυναίκες προσμένοντας ίσως νέα από τους ξενιτεμένους τους .

    Τέλος η Ψαριανή φορεσιά χρησιμοποιήθηκε από τον Λύτρα για να ντύσει την παπαδιά στα σχέδια που έκανε για εικονογράφηση του διηγήματος «Ο Παπά-Νάρκισσος» του Δ. Βικέλα. Σε αυτή την ιδέα  ίσως να συνέβαλε και ο ίδιος ο  Βικέλας ο οποίος γεννήθηκε και ανδρώθηκε στην Σύρο, το κέντρο δηλαδή των Ψαριανών προσφύγων.

Ανδρέας Μ Καραγιώργης

Αλέξιος ή αι τελευταίαι ημέραι των Ψαρών

   

 «Αλέξιος ή αι τελευταίαι ημέραι των Ψαρών» έτσι τιτλοφορείται το πρώτο μυθιστόρημα που γράφτηκε ποτέ για τα Ψαρά. Η αλήθεια είναι ότι την ύπαρξη του αγνοούσα μέχρι που ξεκίνησα μια έρευνα για λογοτεχνικά κείμενα που αναφέρονται στα Ψαρά και τους Ψαριανούς. Σκοπός να γράψω ένα άρθρο για αυτά, καθώς το νησί μας και οι κάτοικοι του ενέπνευσαν πολλούς. Αναφορές βρίσκουμε από τον «Μάγκα» της Πηνελόπης Δέλτα και τον «Λουκή Λάρα» του Δημήτριου Βικέλα ως «Στους δρόμους του κισμέτ» της Αρτέμιδας Αρτεμιάδη ή ακόμα και σε παιδικά βιβλία όπως το «Ψαριανό ‘ναι το καράβι» της Γιολάντα Πατεράκη και τα «Αιγαιοπελαγίτικα» της Νίτσας Τζώρτζογλου. Αλλά όλα αυτά είναι υλικό για μια επόμενη ανάρτηση. Έκρινα όμως ότι ο «Αλέξιος» άξιζε ιδιαίτερης μνείας τόσο γιατί είναι το πρώτο όσο και για την συγγραφέα του την Αγγελική Πάλλη Μπαρτολομέι μια μοναδική γυναίκα . 

     Η Αγγελική Πάλλης γεννήθηκε στο Λιβόρνο το 1798 κόρη του Ηπειρώτη εμπόρου Παναγιώτη Πάλλη. Εκπαιδεύτηκε στο σπίτι αποκτώντας ευρύτατη μόρφωση και έχοντας ιδιαίτερη έφεση στις γλώσσες καθώς μιλούσε ιταλικά, γαλλικά και αγγλικά. Από νεαρή ηλικία αποκάλυψε πρώιμη ποιητική ευελιξία ως συνθέτης και αυτοσχεδιαστής, και σύντομα έγινε μέλος της ακαδημίας Labronica με το όνομα Ζελμίρα. 

   

Η Α. Πάλλη όταν έγραψε
τον "Αλέξιο"

 Με την έκρηξη της επανάστασης του 1821 το πατρικό της σπίτι θα γίνονται κέντρο των φιλελλήνων της Ιταλικής πόλης. Εκεί θα ακούσει και για τους αγώνες, τα κατορθώματα και τα παθήματα των Ελλήνων που θα την εμπνεύσουν έπειτα.

     Έγραψε ποιήματα, δραματικά έργα, διηγήματα και διάφορα άλλα πεζά, κυρίως στην ιταλική γλώσσα. Στην ελληνική συνέθεσε έναν ύμνο στον Λόρδο Βύρωνα και έναν θρήνο για την καταστροφή των Ψαρών, ενώ στα γαλλικά έγραψε διάφορα άρθρα σχετικά με τα ελληνικά εθνικά θέματα. Τόσο τα ποιητικά όσο και τα πεζά της έργα φανερώνουν τη μόρφωση αλλά και τον πατριωτισμό της. Από τα δραματικά έργα της δημοσιεύτηκαν ο Θυέστης (1820), το λυρικό έργο Σαπφώ (1824) και η τραγωδία Ρουγιέρης (1853), όλα τυπωμένα στο Λιβόρνο. Από τα διηγήματά της με ελληνική θεματολογία ξεχωρίζουν: Ο Αλέξιος ή αι τελευταίαι ημέραι των Ψαρών (1827), Το πυρποληθέν χωρίον, Αναμνήσεις του Λάμπρου, Επεισόδια της ελληνικής επαναστάσεως του 1854, Η Καλλιρρόη κ.ά. Άλλα έργα της είναι η Ιουλιέτα, η Ελεονώρα, η Οικογένεια Ροκαμπρούνα και Αι αναμνήσεις του Φρειδερίκου. Μετέφρασε, επίσης, στην ιταλική το ποίημα του Βαλαωρίτη Ωδή εις τον Πατριάρχη Γρηγόριο Ε’, ποιήματα του Ουγκό και τα έργα του Σαίξπηρ Μάκβεθ και Όνειρο θερινής νυκτός.

     Στα τέλη της δεκαετίας του 1820 ερωτεύεται και παντρεύεται τον Giovan Paolo Bartolommei, που ανήκε σε μια πολύ εύπορη εμπορική οικογένεια της Κορσικής και που αργότερα  θα γίνει ένας από τους πρωταγωνιστές της ιταλικής ανεξαρτησίας. Μαζί θα αποκτήσουν έναν γιό.

 

Ο "Αλεξιος" στην
εφημ. Οικογένεια 

   Η Πάλλη υπήρξε και μια μαχητής για τα δικαιώματα των γυναικών. Προσπάθησε να ιδρύσει σχολειό για κορίτσια ανεπιτυχώς. Ενώ εξέδωσε για μικρό διάστημα την εφημερίδα Il Romito με κοινωνικό περιεχόμενο. Το σύγγραμμα της «Ομιλία μιας γυναίκας στις νεαρές παντρεμένες γυναίκες της χώρας της» (1851), είναι ένας προβληματισμός για το γυναικείο ρόλο , καταγγέλλοντας την ανισότητα της εκπαίδευσης των κοριτσιών και το μοντέλο αφοσίωσης εξ ολοκλήρου στην οικογένεια, στο οποίο πρέπει να θυσιάσουν κάθε φιλοδοξία για την προστασία του οικιακού περιβάλλοντος. 

   

Προτομή της Α.Π. στο
Δημαρχείο του Λιβόρνο 

Πέθανε στο Λιβόρνο τον Μάρτιο του 1875. Για τον θάνατο της, το δημοτικό συμβούλιο του Λιβόρνο δημοσίευσε ψήφισμα στο οποίο την χαρακτήριζε ως την «ενδοξότερη γυναίκα της πόλης» και ζητούσε από τον λαό να παραστεί στην κηδεία της. Αποφάσισε επίσης την τοποθέτηση αναμνηστικής πλάκας στο σπίτι όπου γεννήθηκε και την ανέγερση προτομής της.

   

 Όσο αναφορά τώρα το έργο της «Αλέξιος ή αι τελευταίαι ημέρα των Ψαρών », πρωτότυπος τίτλος Alessio o gli ultimi giorni di Psara, γράφτηκε το 1827 μόλις τρία χρόνια μετά την καταστροφή των Ψαρών. Στην πραγματικότητα είναι ένα ιστορικό ρομάντζο εποχής. Πρωταγωνιστής ένας νέος Ψαριανός καπετάνιος που θα βρεθεί ανάμεσα σε δύο γυναίκες, την από χρόνια αρραβωνιαστικιά του και μια αιχμάλωτο του. Διαδραματίζεται τον Ιούνιο του 1824 τον μήνα δηλαδή της καταστροφής των Ψαρών οπότε παράλληλα με την ιστορία βλέπουμε και της τελευταίες μέρες των Ψαρών. Διαβάζοντάς το και γνωρίζοντας το νησί βλέπουμε ότι η συγγραφέας σίγουρα είχε έρθει σε επαφή με Ψαριανούς και κατέγραψε στοιχεία που αργότερα χρησιμοποίησε για την συγγραφή καθώς οι περιγραφές της είναι ακριβέστατες. Το 1876 εκδόθηκε μια αναθεωρημένη έκδοση του «Αλέξιου" που ολοκλήρωσε η Πάλλης λίγο πριν πεθάνει. Στα ελληνικά εκδόθηκε το 1860 στην Ζάκυνθο από το τυπογραφείο «Η Αυγή» σε μετάφραση Σπυρίδωνος Μονδινού. Αργότερα, το 1898, θα δημοσιευτεί σε σειρές στο γυναικείο περιοδικό «Οικογένεια» σε μετάφραση της γνωστής φεμινίστριας Σωτηρίας Αλιμπέρτη. 

Μπορείτε να κατεβάσετε το βιβλίο από την ψηφιακή βιβλιοθήκη του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης πατώντας εδώ: «Αλέξιος ή αι τελευταίαι ημέραι των Ψαρών»

Ανδρέας Μ Καραγιώργης

Οι μεταναστευτικές πεταλούδες των Ψαρών

 Συνήθως τα άρθρα μου ασχολούνται με την ιστορία ή την λαογραφία των Ψαρών. Σήμερα όμως θα ασχοληθούμε με την πανίδα του νησιού και συγκεκριμένα για έναν μετανάστη του νησιού μας την πεταλούδα Ζωγραφιστή Κυρία ή επιστημονικά Vanessa Cardui. Εδώ και χρόνια έχω παρατηρήσει πληθυσμούς της συγκεκριμένης πεταλούδας, το καλοκαίρι, σε ρέματα στο βόρειο κυρίως τμήμα του νησιού . Τον προηγούμενο Απρίλιο όμως το χωριό κατακλείστηκε αρχικά από πεταλούδες και έπειτα από κάμπιες του είδους.

Το φαινόμενο επαναλαμβάνετε αυτές τις μέρες καθώς όποιος παρατηρήσει την θάλασσα στα δυτικά θα παρατήρηση κατά δεκάδες να καταφτάνουν πεταλούδες καθώς όπως φαίνεται τα Ψαρά αποτελούν σταθμό για το μεγάλο μεταναστευτικό τους ταξίδι από την Αφρική στην κεντρική Ευρώπη.

   Υπάρχει μάλιστα και ένα site το www.butterflymigration.org/ με την υποστήριξη του National Geographic και άλλων οργανισμών. Εκεί μπορείτε να βρείτε αρκετά στοιχεία και να συνδράμετε στην προσπάθεια τους

   Ας απολαύσουν λοιπόν το σύντομο υπέροχο αυτό φαινόμενο και ας δούμε μερικά στοιχεία για τον επισκέπτη μας. 

Πεταλούδα «Η Ζωγραφιστή Κυρία» (Vanessa cardui)

    Το είδος Vanessa cardui είναι η πεταλούδα με τη μεγαλύτερη εξάπλωση σε όλο τον κόσμο. Γένος λεπιδόπτερων εντόμων της οικογένειας των νυμφαλιδών. Μεγάλοι μεταναστευτικοί πληθυσμοί του είδους αυτού κατακλύζουν συχνά περιοχές της Ευρώπης, της Ασίας και της Αφρικής. Είναι γνωστή επίσης και ως «Η Ζωγραφιστή Κυρία». Στην Βόρεια Αμερική την ονομάζουν και «Κοσμοπολίτισσα».

ΕΜΦΑΝΙΣΗ – ΦΤΕΡΑ

     Περιλαμβάνει όμορφες, εντυπωσιακές πεταλούδες με πολύχρωμες φτερούγες ανοίγματος 5-8 εκατοστών. Τα φτερά της, στην πάνω πλευρά τους έχουν λαμπερά χρώματα στην επάνω επιφάνεια, καφέ και πορτοκαλί με βούλες να τα διακοσμούν. Η κάτω πλευρά τους έχει πιο θαμπά χρώματα, κυρίως καφέ και γκρι. Οι άκρες τους έχουν για περίγραμμα μια ευδιάκριτη λευκή γραμμή. Τα στίγματα που έχει στα φτερά της βοηθούν την πεταλούδα να μην είναι εύκολα ορατή στους πιθανούς θηρευτές της.

ΠΡΟΝΥΜΦΗ – ΚΑΜΠΙΑ

    Οι προνύμφες τρέφονται με φύλλα. Χρησιμοποιεί πάνω από 300 φυτά ξενιστές. Οι κάμπιες που θα βγουν μοιάζουν με μικρά μυρμηγκάκια. Η πρώτη τους δουλειά είναι να φάνε. Οι κάμπιες της είναι ακανθωτές και αναπτύσσονται κυρίως σε διάφορα είδη φυτών, κυρίως της οικογένειας των συνθέτων, αλλά και των ψυχανθών (τσουκνίδες). Η κάμπια της καταβροχθίζει κυρίως τα φύλλα της τσουκνίδας, του λυκίσκου, του τριφυλλιού και του μπιζελιού.

ΧΡΥΣΑΛΛΙΔΑ

       Μετά από πέντε ενδιάμεσα στάδια, που διαρκούν 12-18 ημέρες και κατά την διάρκεια των οποίων αλλάζουν συνεχώς χρώματα και μέγεθος, φτιάχνουν το κουκούλι μέσα στο οποίο θα φιλοξενηθεί η χρυσαλλίδα. Σε καθένα από τα πέντε στάδια οι κάμπιες, που συνεχώς μεγαλώνουν, αναζητούν όλο και περισσότερη τροφή. Το στάδιο της χρυσαλλίδας διαρκεί περίπου 10 μέρες. Στο διάστημα αυτό η χρυσαλλίδα μέσα στο κουκούλι της θα αλλάξει χρώμα. Σύντομα η όμορφη Vanessa cardui θα έχει ετοιμαστεί. Η χρυσαλλίδα θα μεταμορφωθεί σε μια πανέμορφη πεταλούδα, της οποίας η διάρκεια ζωής είναι μόνο δύο εβδομάδες.

ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΥΣΗ

   

  Είναι μεταναστευτικό είδος. Κατοικεί σε κάθε εύκρατη ζώνη, ακόμα και στα βουνά των τροπικών περιοχών. Το είδος πεταλούδας Vanessa cardui αναπαράγεται την άνοιξη στη Σαχάρα, τα νεογέννητα ταξιδεύουν μέχρι την κεντρική Ευρώπη, αναπαράγονται το καλοκαίρι και τα νεογέννητά τους ταξιδεύουν το φθινόπωρο πίσω στη Σαχάρα. Είναι εκπληκτικός ο αριθμός των πεταλούδων του είδους αυτού όταν μεταναστεύουν. Κάποιες φορές το πλήθος τους γεμίζει τον ουρανό.

«ΤΟ ΜΕΓΑΛΟ ΤΑΞΙΔΙ»

     Οι ερευνητές συνδύασαν τα στοιχεία που συνέλεξαν από προηγμένα ραντάρ με χιλιάδες προσωπικές μαρτυρίες εθελοντών ανά την Ευρώπη που είχαν δει τις πεταλούδες. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι, με το τέλος του καλοκαιριού, η Ζωγραφιστή Κυρία μεταναστεύει κατά εκατομμύρια προς το νότο, πετώντας κυρίως σε ύψος πάνω από τα 500 μέτρα—γι’ αυτό και συνήθως μένει αθέατη από τα ανθρώπινα μάτια.

      Για το μακρύ τους ταξίδι ως την Αφρική, οι πεταλούδες περιμένουν να φυσήξει ούριος άνεμος ο οποίος θα τις ταξιδέψει με μέση ταχύτητα 45 χιλιόμετρα την ώρα. Η ετήσια μετανάστευσή τους φτάνει μέχρι και τα 15.000 χιλιόμετρα, ξεκινώντας από τις παρυφές της Αρκτικής στο βορρά και καταλήγοντας στην τροπική δυτική Αφρική στο νότο. Το ταξίδι τους είναι σχεδόν διπλάσιο από αυτό της πεταλούδας μονάρχης της Βόρειας Αμερικής. Για να ολοκληρωθεί το ταξίδι μετ’ επιστροφής, χρειάζονται γύρω στις έξι διαδοχικές γενιές της Ζωγραφιστής Κυρίας.
     Κάθε χρόνο, ακολουθώντας αυτά τα βήματα, ολόκληρος ο πληθυσμός της μετακινείται από τη βόρεια Ευρώπη στην Αφρική και πίσω. «Αυτό το μικροσκοπικό πλασματάκι, με βάρος λιγότερο από ένα γραμμάριο, με εγκέφαλο σαν το κεφάλι της καρφίτσας και με μηδενικές ευκαιρίες να μάθει τη ζωή από την πείρα μιας μεγαλύτερης πεταλούδας, επιχειρεί ένα επικό διηπειρωτικό ταξίδι μετανάστευσης», δηλώνει ο Ρίτσαρντ Φοξ, συντονιστής ερευνών στο Ίδρυμα για την Προστασία της Πεταλούδας. «Κάποτε νομίζαμε ότι οδηγείται στα τυφλά, έρμαιο του ανέμου, προς ένα εξελικτικό αδιέξοδο στον φονικό βρετανικό χειμώνα», προσθέτει ο κ. Φοξ. Ωστόσο αυτή η μελέτη «έδειξε ότι οι Ζωγραφιστές Κυρίες είναι δεινοί ταξιδευτές».

Οι φωτογραφίες και τα βίντεο τραβήχτηκαν στα Ψαρά στις 12/06/2019

Ανδρέας Μ Καραγιώργης

Πηγές:wikipedia.org, http://aksioperierga.blogspot.gr/

Οικογένεια Κανάρη

Είχες αστέρια ολόλαμπρα στον ουρανό σου κι άλλα,
μα εκείνα που δεν έλαμψαν ήσανε πιο μεγάλα.

                                                          Γ. Στρατήγης , "Ματρόζος"

        Όταν το 2011 έφτιαχνα το παρόν Blog δεν περίμενα ότι θα αποτελούσε την αφορμή για να συνδεθώ με τόσους ανθρώπους που έλκουν την καταγωγή τους από το ηρωικό νησί μας και αναζητούν στοιχεία που θα τους φέρουν πιο κοντά στις ρίζες του. Το υλικό που κατά καιρούς μου στέλνουν πολύ και ενδιαφέρον. Ελπίζω σταδιακά να το αναρτήσω όλο.

         Ένας από τους ανθρώπους που ήρθαν σε επαφή μαζί μου χάρη στο blog ήταν ο Σταμάτης Κανάρης, απευθείας απόγονος του αγωνιστή Γεωργίου Κανάρη. Μου έστειλε διάφορα τεκμήρια για την οικογενειακή του ιστορία που εν μέρει είναι ιστορία της πατρίδας μας και ευελπιστώ σύντομα να τα αναρτήσω και αυτά. Ο κ. Κανάρης με έφερε σε επαφή με έναν πρώην συνάδελφο του, αξιωματικοί του πολεμικού ναυτικού, τον αντιναύαρχο ε.α. Κώστα Βαρβαρέσο οποίος έχει εκπονήσει μια μελέτη για την οικογένεια του Μικέ Κανάρη. Η μελέτη δημοσιεύτηκε αρχικά στο περιοδικό

ΘΑΛΑΣΣΙΝΟΙ ΑΠΟΗΧΟΙ της Ενωσης Απόστρατων Αξιωματικών Ναυτικού. Ευχαριστώ ιδιαίτερα τον κ. Βαρβαρέσο για την άδεια να την δημοσιεύσουμε και στο blog μου. Αρκετά στοιχεία και εικόνες προέρχονται από το αρχείο του Σταμάτη Κανάρη.