Όποιος δουλεύει βασιλιά.... Κανάρης & Όθων

 

    O μεγάλος μπουρλοτιέρης Κανάρης, πιστός στις ψαριανές τ δημοκρατικές του αρχές δεν είδε ποτέ με καλό μάτι τον αυταρχικό Όθωνα. Αντίστοιχα ο νεαρός βαυαρός Βασιλιάς της Ελλάδος συνηθισμένος να περιτριγυρίζεται από αυλοκόλακες αντιπαθούσε σφόδρα το ελεύθερο πνεύμα του Κανάρη. Η σύγκρουση τους έφτασε πολλές φορές στα άκρα και πάρα το ότι ο λαός απαιτούσε τον Κανάρη προθυπουργό και ο Οθωνας αναγκαζόταν να του δίνει εντολές σχηματισμού κυβέρνησης , καμία θητεία του δεν μακροημέρευσε. Ο Καναρης δεν έμπαινε σε καλούπια και είναι χαρακτηριστικό το εξης επεισόδιο. Το 1862 λίγο πριν την πτώση του Οθωνα,  του δίνει κατ' απαίτηση του λαού και πάλι εντολή σχηματισμού κυβέρνησης αλλα καθώς ο βασιλιάς προσπαθεί να τον πατρωνάρει ο Καναρης του λέει κατάμουτρα "Αυτά είναι ντροπής πράγματα" και παραιτήται του δικαιώματος. 

    Έτσι δεν ήταν καθόλου τυχαίο που στις πρώτες αποδόσεις βαθμών ο Όθων "ξέχασε" τον μεγάλο πυρπολητή. Όπως δεν ήταν τυχαίο το ότι  παρεμπόδισε την εισαγωγή ενός  εκ των γιών του Κανάρη στην σχολή αξιωματικών του πολεμικού ναυτικού. Την ίδια χρονιά στα γενέθλιά του βασιλιά, κατά παράδοση ,άνοιξε στα ανάκτορα ένα βιβλίο ευχών όπου η κοινωνία των Αθηνών περνούσε και έγραφε τις ευχές της. Ο Καναρης λοιπόν , που έφερε βαρέως την αδικία στο παιδί του,  πήγε στα ανάκτορα και αντί ευχών έγραψε :

Όποιος δουλεύει βασιλιά, πρέπει το νου του νάχη! Όχι το νου του βασιλιά παρά τον εδικό του!

Ανδρέας Μ. Καραγιώργης

Η καρδιά του Κανάρη

     Ένα από τα σημαντικότερα κειμήλια του έθνους μας είναι η λήκυθος που περιέχει την καρδιά του Κ. Κανάρη. Πως όμως βρέθηκε η καρδιά του Ναυάρχου και εκτίθεται στο Εθνικό και Ιστορικό Μουσείο;

     Από αρχαιοτάτων χρόνων η καρδιά θεωρείτε η κατοικία της Ψυχής και πηγή κάθε ανδρείας. Έτσι κατά τον μεσαίωνα προέκυψε η συνήθεια καρδιές επιφανών και ανδρειωμένων ανδρών να ταριχεύονται και να διατηρούνται ες αείˑ  ώστε να θυμίζουν τις ηρωικές τους πράξεις. Από της παλαιότερες αναφορές είναι το 1199 η ταρίχευση της καρδιάς του Άγγλου Βασιλιά Ριχάρδου του επονομαζόμενου Λεοντόκαρδου όπου φυλάσσεται μέχρι σήμερα στον Καθεδρικό της Ρουέν στην Γαλλία. Η συνήθεια αυτή διατηρήθηκε μέχρι της αρχές του 20ου αιώνα. Στην Ελλάδα εκτός από την Καρδιά του Κανάρη υπάρχει στην Ύδρα η Καρδιά του Μιαούλη και στην Αθήνα στον ναό των Ταξιαρχών οι καρδιές των αδελφών Αλέξανδρου και Γεωργίου Υψηλάντη. Έτσι καταλαβαίνουμε ότι η διατήρηση της καρδιάς του μεγάλου ήρωα ήταν κάτι φυσιολογικό για την εποχή. 

     'Όταν λοιπόν ο Κανάρης πέθανε στις 2 Σεπτεμβρίου 1877 ο γιατρός Ιωάννης Ζωχιός αφαίρεσε την καρδία του και την ταρίχευσε ώστε να φυλαχθεί με σεβασμό για να θυμίζει τις μεγάλες στιγμές του έθνους μας. Ο γλύπτης Θωμάς Θωμόπουλος φιλοτέχνησε τη λήκυθο και τη μαρμάρινη λάρνακα στην οποία τοποθετήθηκε –με κάθε επισημότητα τον Νοέμβριο 1929– στο Υπουργείο Ναυτικών. Η καρδιά του «ναυάρχου», όπως αποκαλούσε ο λαός τον Κανάρη, τοποθετημένη στην ασημένια λήκυθο της έγινε σύμβολο των αγώνων της πατρίδος για ελευθερία και ανεξαρτησία. Γι’ αυτό αποφασίστηκε η μεταφορά της, το 1933, στο Εθνικό Ιστορικό Μουσείο Αθηνών, ώστε να μετατραπεί σε προσκύνημα των νεότερων γενεών. 

     Στις πλευρές της λάρνακας είναι χαραγμένα με χρυσά γράμματα τα ονόματα της Χίου και των Ψαρών, του Τσεσμέ και της Αλεξάνδρειας. Τόποι που μεγαλούργησε ο ένδοξος θαλασσομάχος. Στο επάνω μέρος στημένος ο ζωοποιός Σταυρός και στη λήκυθο χαραγμένη η φράση «Χαίρε καρδία ναυάρχου Κανάρη». 

Αντλήθηκαν πληροφορίες από τον Μικρό Ρωμιό.

Βασίλειος Βασιλειάδης o λησμονημένος ήρωας του Β' Παγκοσμίου Πολέμου.

     Για τον Βασίλη Βασιλειάδη άκουγα από πολύ μικρός. Όντας ξάδερφος της γιαγιά μου, Ρόζας, η ιστορία του και η φωτογραφία του υπήρχε πάντα μέσα στο σπίτι μας. Μεγαλώνοντας και ασχολούμενος με την ιστορία των Ψαρών και τους σημαντικούς Ψαριανούς είδα ότι ο ηρωικός αεροπόρος της RAF όχι μόνο υπήρξε αδικημένος πανελλαδικά άλλα ήταν και σχεδόν άγνωστος στους συμπατριώτες του με εξαίρεση τους λιγοστούς συγγενείς του. 

     Σήμερα λοιπόν ας μάθουμε για αυτόν τον ήρωα που στα 25 του χρόνια έγινε θυσία για το υπέρτατο αγαθό της Ελευθερίας. Το κείμενο που ακολουθεί είναι του κ. Γιάννη Μανσόλα ο οποίος τα τελευταία χρόνια πασχίζει να αναδείξει την ηρωική ιστορία αυτού του υπέροχου ανθρώπου. 

     Ο Βασίλειος Βασιλειάδης του Μιχαήλ (1920-1945) με καταγωγή από τη Χίο και τα Ψαρά ήταν Έλληνας εθελοντής αεροπόρος στην Βρετανική Βασιλική Αεροπορία (RAF) κατά την διάρκεια του Β' Παγκοσμίου Πολέμου. Ανήλθε στον βαθμό του Σμηναγού RAF , χρεώθηκε με 11 βεβαιωμένες καταρρίψεις και του απονεμήθηκαν οι διακρίσεις DFC (Distinguished Flying Cross) και DFM (Distingushed Flying Medal). 

Οι γονείς Αυγουστίνα και Μιχάλης 
αριστερά η αδελφή του Βασίλη Μαρία
 ο Βασίλης όρθιος κι δεξιά ο αδελφός του Νίκος

     Γεννήθηκε στην Ρουέν της Γαλλίας στο μητρικό του σπίτι, αλλά σε νηπιακή ηλικία βρέθηκε στη Χίο με τους γονείς του, Μιχαήλ Βασιλειάδη και Αυγουστίνη Βασιλειάδη-Μπρακέιγ. Τελειώνοντας το Δημοτικό στη Χίο, φοίτησε στο Ναυτικό γυμνάσιο της Ύδρας, με σκοπό να συνεχίσει την ναυτική παράδοση της οικογένειάς του. 

     Τη μέρα που κηρύχτηκε ο Β' Παγκόσμιος Πόλεμος, βρισκόταν εν πλω σε εκπαιδευτικό ταξίδι στη Μεσόγειο. Κατά την επιστροφή του, ο πατέρας του τον έστειλε στην Αγγλία για σπουδές, όπου και τον βρήκε η πλήρης εμπλοκή του πολέμου. Προσφέρθηκε να υπηρετήσει στη RAF (13 Οκτωβρίου 1942), επειδή υπήρχε μεγάλη ανάγκη για πιλότους την ώρα εκείνη. Πέρασε τα πρώτα χρόνια εκπαιδευόμενος σε Σπίτφαϊαρ τύπου MkV και IX και το 1942, με τον βαθμό του Ιπτάμενου Αρχισμηνία βρέθηκε στο σμήνος 19 της RAF, ένα απ τα πρώτα που είχαν πετάξει τα Σπίτφαϊαρ στη Μάχη της Αγγλίας το 1940, αλλά που τώρα εφοδιάζονταν με τα Mάστανγκ (Mustang Mk III). 

Το μοντέλο του αεροπλάνου Τέμπεστ 
με το οποίο σκοτώθηκε
ο Βασίλης απ την  IPMS-HELLAS

     Οι κύριες αποστολές του ήταν επιθέσεις εναντίον της κατοχικής Γαλλίας και των γερμανικών βάσεων στην περιοχή της Νορμανδίας και Βρετάνης. Σημειώνει 6 ½ καταρρίψεις, με τις οποίες κερδίζει την πρώτη του διάκριση (26/7/444) και τον βαθμό του Ανθυποσμηναγού, πετώντας με το αεροσκάφος QV-D με αριθμό σειράς FB201. Το 1944, με το σμήνος του θα βρεθεί να υποστηρίζει τις πρώτες αποβατικές δυνάμεις στη Νορμανδία (D-Day). Σε μια αποστολή εναντίον των γεφυρών στο Σηκουάνα νότια της Ρουέν, με σκοπό να αποκόψει την υποχώρηση των Γερμανών (πάνω στην σημερινή Εθνική Οδό A13 που ενώνει τη Νορμανδία με το Παρίσι), καταρρίπτεται πετώντας με το Mustang QV-V FB116 στην δασώδη περιοχή του Σαιντ Πιέρ Λες Ελμπέφ (Saint Pier Les Elbeufs). Θα περισυλλεγεί και θα βρει κατάλυμα στην οικογένεια του Ζαν Οζέρ, που μετέχει στην αντίσταση. Στην παραμονή του εκεί, για κάπου 15 ημέρες, θα βρει την τελευταία του ευκαιρία να δει την γιαγιά του στην υπό κατοχή ακόμα Ρουέν, χάρις στην βοήθεια των Μακί. Σύντομα, τα πρώτα Αμερικανικά στρατεύματα φτάνουν στο σπίτι που κρύβεται κι έτσι μπορεί να επιστρέψει στην μονάδα του και ακολουθεί μετακίνηση στο σμήνος No 3 της RAF. Εκεί, θα βρεθεί υπό την διοίκηση του Σμηναγού Πιέρ Ανρύ Κλόστερμαν, εθελοντή των Ελευθέρων Γάλλων στην RAF, ο οποίος θα τον αναφέρει αργότερα και στο βιβλίο του Το Μεγάλο Τσίρκο, απ το οποίο έγινε γνωστή η ύπαρξη του Βασιλειάδη στο ευρύτερο κοινό. 

Φωτογραφία απ τα φωτοπολυβόλα του Βασίλη
την ώρα που καταδιώκει το αεροπλάνο του Γκέντ
- φωτογραφία απ τα αρχεία φιλμ της RAF

     Κοντά στα Χριστούγεννα του 1944, η μονάδα του μεταφέρεται στην απελευθερωμένη Ολλανδία, στο Φόλκελ, και εφοδιάζεται με τα νέα δυναμικά Χώκερ Τέμπεστ (Hawker Tempest), που έχουν ρόλο να εξολοθρεύσουν τις συγκοινωνίες στο γερμανικό έδαφος και να αποκρούουν τις πτήσεις των νέων εξελιγμένων καταδιωκτικών Φώκε Γούλφ Fw190-D και των αεριωθουμένων Me262 που εφορμούν απ τα γερμανικά αεροδρόμια των Ρέϊνε και Γκούτερσλω. Στην διάρκεια αυτή χρεώνεται με 5 ακόμα καταρρίψεις κερδίζοντας την δεύτερη διάκρισή του και τον βαθμό του Υποσμηναγού. 

     Στις 25 Μαρτίου 1945 διοικεί μια ομάδα εκτελώντας χρέη Σμηναγού στην περιοχή του Μπόχολτ (ανατολικά του Μούνστερ) εναντίον πομπής στρατιωτικών φορτηγών. Το εξαιρετικά πυκνό αντιαεροπορικό πυρ κάνει διστακτικούς τους υπόλοιπους του σμήνους και θέλοντας να δώσει ο ίδιος το παράδειγμα επιτίθεται μέσα σε ένα χάος πυρών. Την πρώτη φορά ξεπερνάει το φράγμα τους αλώβητος αλλά επιμένει σε μια δεύτερη επίθεση. Οι υπόλοιποι πιλότοι του αρνούνται και πάλι. Εκείνος θα εφορμήσει εκ νέου, αλλά το αεροπλάνο του (Tempest , JF-A, EJ755) εκρήγνυται αυτή την φορά στον αέρα. 

Το όνομα του Βασιλειάδη (VASSILIADES B.M) 

όπως είναι σμιλευμένο στην στήλη Νο 266 στο μνημείο

 των πιλότων της Κοινοπολιτείας στο Ράνυμεντ, Γουίνδσορ – Αγγλία.

     Μετά την απελευθέρωση της Ελλάδας, ο πατέρας του δέχτηκε την επίσκεψη Άγγλου πιλότου (Φεβρουάριος 1945), ο οποίος για πρώτη φορά θα του φέρει νέα για τον γιο του μετά από τόσα χρόνια. Την αρχικά χαρούμενη είδηση ακολουθεί σε λίγο το τραγικό νέο του θανάτου του. Καθώς το πτώμα του ποτέ δεν βρέθηκε για να ταφεί, η Αγγλία χάραξε το όνομά του στο μνημείο των πιλότων της Κοινοπολιτείας στο Ράνυμεντ (Runnymede) κοντά στο Γουίνδσορ. Είναι ο Έλληνας πιλότος με τις περισσότερες επίσημες καταρρίψεις και του οποίου το όνομα μνημονεύεται σε μη ελληνικό μνημείο. Ο πατέρας του ονόμασε ένα φορτηγό ιδιοκτησίας του, τύπου Λίμπερτυ, Υποσμηναγός Βασιλειάδης. Ένας πίνακας με τον Βασιλειάδη εν στολή βρίσκεται στους τοίχους του γυμνασίου στο οποίο φοίτησε." 

Γιάννης Μανσόλας 

Πηγή: 

http://imansolas.freeservers.com/Aces/Vass%20monographia.html

Οι πρώτοι 576 Ψαριανοί που επέστρεψαν στα Ψαρά μετά την καταστροφή

   

   Το σημερινό τεκμήριο είναι από εκείνες τις περιπτώσεις που μπορεί να βρίσκονται μπροστά στα μάτια σου, που μπορεί να τις έχεις προσπεράσει δεκάδες φορές και ποτέ να μην συναντιέστε. Στην ψηφιοποιημένη συλλογή του Γενικού Αρχείου του Κράτους έχω κάνει πάμπολλες αναζητήσεις και έχω κατεβάσει στον υπολογιστή μου ίσως και εκατοντάδες αρχεία που περιμένουν την σειρά τους να μελετηθούν. Το συγκεκριμένο όμως κατάλογο με τους 576 Ψαριανούς δεν έτυχε να τον ανακαλύψω. Μου τον έστειλε μόλις χθες ένας άνθρωπος που ενώ η οικογένεια του δεν επέστρεψε ποτέ στα Ψαρά μετά την καταστροφή έχει μια αγάπη για το νησί και την Ιστορία του που πραγματικά με κατέπληξε. Πρόκειται για τον χημικό μηχανικό Κωνσταντίνο Γ. Κουτσοδόντη. Με καταγωγή από τα Ψαρά αλλά χωρίς καμία επαφή με το νησί, έχει ένα πάθος με την αναζήτηση της ιστορία της οικογένειάς του που μοιραία διασταυρώνεται με την ιστορία των Ψαρών. Με τον Κωνσταντίνο ήρθαμε σε επαφή όταν διάβασε το blog μου και μου έστειλε email. Όταν χθες μου έστειλε τον κατάλογο που είχε ανακαλύψει στο Γενικό Αρχείο του Κράτους πραγματικά δεν πίστευα στα μάτια μου.

Ψαρά 1834

     Πρόκειται για ένα γραμμα των 576 κατοίκων των Ψαρών, τον Μάρτιο του 1831, προς την Δημογεροντία των Ψαριανών που έχει έδρα την Αίγινα. Οι Δημογέροντες μεταβιβάζουν αντίγραφο της επιστολής των Ψαριανών προς τον Κυβερνήτη Ι. Καποδίστρια. Η επιστολή αναφέρει τα εξής ο νέος Μουσελίμης της Χίου ζητά από τους Ψαριανούς να στείλουν αντιπροσώπους προκειμένου να τους μιλήσει. Καταλαβαίνουμε ότι θέλει να επικυρώσει την Σουλτανική Κυριαρχία στο νησί. Οι Ψαριανοί που έχουν επιστρέψει στο νησί τους σχεδόν αποκομμένοι από του υπολοίπους και ενώ η δημιουργία του ελληνικού κράτους είναι σε εξέλιξη αναρωτιούνται αν τελικά το νησί τους θα “μπει εις την Τουρκιά ή εις την Κυβέρνησιν” όπως χαρακτηριστικά γράφουν. Έτσι αντί να απαντήσουν στον Μουσελίμη της Χίου συντάσσουν κατάλογο με όσους βρίσκονται στο νησί “576 ψυχαί” και τον αποστέλλουν μαζί με την επιστολή του Μουσελίμη στην Δημογεροντία των Ψαριανών στην Αίγινα με τον συμπατριώτη τους Κωσταντή Γιαλουράκη. Παράλληλα ζητούν ενημέρωση για τα τεκταινόμενα αλλά και σε περίπτωση που τα Ψαρά παραμείνουν Τουρκικά, προστασία προκειμένου να μην βιώσουν μια νέα καταστροφή. 

     Από τα ονόματα που βλέπουμε στον κατάλογο όπως Νικολής Μαρίνος, Κωνσταντής Κοτρόζος, Νικολής Καραγιώργης, Γιάννης Μόρος κ.α. καταλαβαίνουμε ότι η πλειοψηφία αυτόν παρέμειναν στα Ψαρά. Βέβαια από το παράδειγμα του μοναχού και αγωνιστή Ιωάσαφ Νικολάρα που αναφέρεται στον κατάλογο μαζί με την συνοδεία του και τον πετυχαίνουμε στις 21/2/1850 να απογράφεται στην Ερμούπολη κάποιοι από αυτούς ίσως να επέστρεψαν πρόσκαιρα ή και μόνιμα στο Ελληνικό Ανεξάρτητο πια κράτος. 

     Η αξία αυτού του καταλόγου είναι πολλαπλή. Αρχικά αποδεικνύεται ότι οι Ψαριανοί επέτρεψαν στο νησί τους γύρω στο 1830 κάτι που έρχεται σε αντίθεση με αυτό που μέχρι πρότινος πιστεύαμε, την επιστροφή δηλαδή των Ψαριανών μετά το 1845. Δεύτερον βλέπουμε ότι αναφέρονται έξι μοναχοί στο επάνω Μοναστήρι και τρεις στην Αγία Τριάδα του Ξερόκαμπου κάτι που δείχνει ότι η πρόσφατη ανακάλυψη του πατρός Ιωακείμ Αρχοντού με σφραγίδα της Μονής με αναγραφόμενο το έτος 1836 έχει μια λογική βάση. Τρίτον μπορούμε να βγάλουμε συμπεράσματα για όσους επέστρεψαν. Πολυμελής οικογένειες, χήρες με τα τέκνα τους, υπερήλικες αλλά και άνθρωποι εντελώς μόνοι εμπεριέχονται στον κατάλογο. Κάποιοι αναφέρονται με ονοματεπώνυμο και κάποιοι άλλοι με παρατσούκλια. Τέλος το σημαντικότερο όλων είναι αυτός καθ' αυτός ο κατάλογος καθώς ίσως αποτελεί την μόνη καταγραφή των πρώτων Ψαριανών που επέστρεψαν στον νησί τους μετά την καταστροφή καθώς ως γνωστόν το αρχείο των Ψαρών μετά την καταστροφή και έως το 1940 εκλάπη από του Γερμανούς το 1941 κατ' εντολή του φον Κανάρι που έψαχνε απεγνωσμένα να αποδείξει την ανύπαρκτη καταγωγή του από τον Κ. Κανάρη. 

     Παρακάτω θα βρείτε την επιστολή των Ψαριανών προς την Δημογεροντία των Ψαριανών με τον κατάλογο των 576 κατοίκων καθώς και το αντίγραφο της επιστολής του Μουσελίμη της Χίου που τους ώθησε σε αυτήν την ενέργεια. 

Α. Μ. Καραγιώργης

Αντίγραφο της επιστολής του Μουσελίμη της Χίου

Γερμανός Καραβαγγέλης, ένας Μακεδονομάχος από τα Ψαρά

   
     Σε προηγούμενη ανάρτηση (μπορείτε να την διαβάσετε εδώ) είχα μιλήσει για του 1027 Μακεδόνες που αγωνίστηκαν μαζί με τους Ψαριανούς και έπεσαν ηρωικά στο Ολοκαύτωμα των Ψαρών. Ένα μέρος από το χρέος μας, ως Ψαριανών, απέναντι στην Μακεδονία και τους Μακεδόνες φρόντισε 90 χρόνια να αποπληρώσει ένας Ιεράρχης που η καταγωγή του έλκεται από το ηρωοτόκο νησί μας, ο Γερμανός Καραβαγγέλης.

     Ο Γερμανός , κατά κόσμον Στυλιανός, γεννήθηκε στη Στύψη της Λέσβου στις 16 Ιουνίου του 1866, από Ψαριανό πατέρα. Οι γονείς του Χρυσόστομος Καραβαγγέλης ή Μαχαίρας, με καταγωγή από τα Ψαρά και η Μαριγώ Κουτσουβέλη το γένος Γελαγώτου απέκτησαν και άλλα επτά παιδιά, έξι κορίτσια και ένα αγόρι, από τα οποία, το αγόρι και ένα κορίτσι πέθαναν νωρίς. Από τον Ψαριανό παππού του ο οποίος βρέθηκε στην Λέσβο μετά την καταστροφή των Ψαρών και που έλαβε μέρος στην επανάσταση του 1821 και του διηγούνταν πολλά κατορθώματα, φαίνεται να επηρεάστηκε και σφυρηλάτησε τον θαρραλέο και αγωνιστικό χαρακτήρα του.

Οι γονείς του Γ. Καραβαγγέλη,
Χρυσόστομος Καραβαγγέλης
και Μαρία Κουτσουβέλη
με δύο από τις αδελφές του

     Μεγάλωσε στο Αδραμύτιο της Μικράς Ασίας όπου μετακόμισε η οικογένειά του όταν ο Στυλιανός ήταν δύο χρονών· εκεί ο πατέρας του άνοιξε εμπορικό κατάστημα. Από το Αδραμύτιο θα φύγει νέος πια, με υποτροφία που του χορηγεί, εκτιμώντας την ευφυΐα του, την φιλομάθειά του και το παρουσιαστικό του, ο Μητροπολίτης Εφέσου Αγαθάγγελος, για να σπουδάσει στη Θεολογική Σχολή της Χάλκης, από την οποία θα αποφοιτήσει με άριστα το 1888. Την ημέρα της αποφοίτησης, χειροτονήθηκε διάκονος από τον Πατριάρχη Διονύσιο Ε΄ και πήρε το όνομα Γερμανός, προς τιμήν του ιδρυτή της Σχολής, Πατριάρχη Γερμανού Δ΄. Κατόπιν, συνέχισε τις σπουδές του, με δαπάνες του πλούσιου Χιώτη ομογενή Στεφάνοβικ, σπουδάζοντας επί τριετία φιλοσοφία στο Πανεπιστήμιο της Λειψίας και της Βόννης.

     Μετά την ανακήρυξή του σε διδάκτορα επέστρεψε στη Κωνσταντινούπολη, όπου το 1891 διορίστηκε καθηγητής της Θεολογικής Σχολής της Χάλκης. Το 1896 χειροτονήθηκε επίσκοπος Πέραν με τον τίτλο "επίσκοπος Χαριουπόλεως", όπου και ανέπτυξε σπουδαία δράση αφενός καταπολεμώντας ξένες προπαγάνδες και αφετέρου για την ελληνοπρεπέστερη μόρφωση των Ελλήνων μαθητών, αποσπώντας τους από ξένες σχολές που είχαν στο μεταξύ ιδρυθεί, ιδίως των Καθολικών.

     Το 1900 τοποθετείται Μητροπολίτης Καστορίας, από τον Πατριάρχη Κωνσταντίνο Ε΄. Από της ενθρόνισής του άρχισε με τους λόγους του να εμψυχώνει και να αναπτερώνει το ηθικό των Ελλήνων της περιοχής και να οργανώνει ένοπλα σώματα κατά των ομοίως ενόπλων Βουλγάρων Εξαρχικών, που επιχειρούσαν την προσάρτηση των ελληνογενών χριστιανικών πληθυσμών στη Βουλγαρική Εξαρχία. Μαζί και με άλλους ιεράρχες της περιοχής που έδρασαν ομοίως ακολουθώντας το παράδειγμά του, ο Μακεδονικός Αγώνας γενικεύθηκε. Κατάφερε πολλά χωριά και κωμοπόλεις να αποσκιρτήσουν από τη Βουλγαρική Εξαρχία και να επανενταχθούν στο Οικουμενικό Πατριαρχείο.

 

 Παράλληλα, στην πολιτική σκηνή ζήτησε την επίσημη παρέμβαση του Ελληνικού Κράτους στον Αγώνα προκειμένου να μη μένει η πρωτοβουλία στους Βούλγαρους. Βέβαια το αίτημά του εκείνο είχε περισσότερο θρησκευτικό χαρακτήρα παρά εθνικο-κεντρικό. Οι προσπάθειές του εκείνες, στέλνοντας σχετικές εκθέσεις στους Έλληνες πρωθυπουργούς Α. Ζαΐμη και Θ. Δεληγιάννη, τελικά απέδωσαν, όταν το 1904 η Ελλάδα υπό την πίεση και της κοινής γνώμης αποφάσισε την ενεργή συμμετοχή της στον ένοπλο αγώνα αντίστασης.

     Ο ελληνικός κλήρος, ως ήταν επόμενο, υποστήριξε με μανία την τότε επιχείρηση του ελληνικού κράτους, με συνέπεια ο μητροπολίτης Γερμανός Καραβαγγέλης να καταστεί ο μεγαλύτερος εχθρός του Βουλγαρικού Κομιτάτου. Πολλά στοιχεία για τη δράση του αντλούνται από τα απομνημονεύματά του, τα οποία δημοσιεύτηκαν από το Ίδρυμα Μελετών Χερσονήσου του Αίμου (ΙΜΧΑ) (Καραβαγγέλης Γερμανός, Μητροπολίτης Καστοριάς: Ο Μακεδονικός Αγών). 

     Ο Γερμανός Καραβαγγέλης κατέστη ο πρώτος και ο πιο επίμονος υπέρμαχος του αντιανταρτικού κινήματος. Στην αρχή προσπάθησε με τα κηρύγματά του να συνετίσει τους πάντες ότι ανήκουν στο Πατριαρχείο της Κωνσταντινούπολης και μόνο, ενώ ως εθνότητα που κατοικεί στη περιοχή είναι όλοι Έλληνες. Στις ομιλίες του εκείνες δεν δίστασε αρχικά να επισκεφτεί τους ίδιους τους κομιτατζήδες, όπως και τον αρχικομιτατζή Βασίλ Τσακαλάρωφ. Στα επόμενα όμως 7 χρόνια (1900 - 1907) όπου γενικεύτηκαν οι καταστροφές και οι σκοτωμοί, ως μητροπολίτης Καστοριάς ύψωσε το σύνθημα «Βούλγαρος να μη μείνει».

     Από κοινού με τον αξιωματικό του ελληνικού στρατού Βάρδα, ο Καραβαγγέλης εμπνέει και δημιουργεί τις απαραίτητες προϋποθέσεις για την εκδίκηση των σφαγών που συγκλόνισαν τότε τον κόσμο. Είναι πολύ φυσικό κάτω από εκείνη την αντιπαλότητα και το θρησκευτικό μένος να συνέβησαν και διάφορα έκτροπα, στα οποία φέρεται να συνήργησε ο επίσκοπος Γερμανός χωρίς όμως και να έχουν όλα αποδειχθεί. Κατηγορήθηκε από τους Μακεδόνες (αλλά και από κύκλους της Αθήνας) ότι κατέδωσε τον Κώττα Χρήστου στις Οθωμανικές αρχές. Ο καπετάν Κώττας ήταν αδελφοποιητός (από την παλιά συνεργασία του) με το Μήτρο Βλάχο και αδυνατούσε εξ αυτού να τον σκοτώσει. Το ίδιο και ο Μήτρο Βλάχο προς αυτόν. Αυτό εξόργιζε τον Καραβαγγέλη, αλλά και πολλούς Έλληνες που ήταν αμείλικτοι προς τη Βουλγαρική πλευρά. Εν τούτοις, οι κατηγορίες αυτές δεν αποδείχτηκαν ποτέ.

 

Ο Γερμανός Καραβαγγέλης
ανάμεσα σε Τούρκους αξιωματικούς
και στρατιώτες

   Το 1908, με το τέλος του Μακεδονικού Αγώνα η Οθωμανική κυβέρνηση απαίτησε, μετά από επιμονή στο Πατριαρχείο, την μετακίνησή του Γερμανού όπου και εξελέγη και ανέλαβε Μητροπολίτης Αμασείας του Πόντου με έδρα την Σαμψούντα. Ο Γερμανός και εκεί ανέπτυξε έντονη δράση δημιουργώντας σχολεία και ιδρύοντας γυμνάσιο, αλλά και ένοπλες ομάδες κατά των Τούρκων ατάκτων που λυμαίνονταν την περιοχή. Το 1913 ως μητροπολίτης Αμασείας διετέλεσε τοποτηρητής του πατριαρχικού θρόνου της Κωνσταντινούπολης. Αντιστάθηκε σθεναρά στις διώξεις των Νεοτούρκων αφιερώνοντας τις δυνάμεις του στην υπεράσπιση των δικαίων των Ελλήνων και Αρμενίων. Για τις ενέργειές του αυτές συνελήφθη και στάλθηκε δέσμιος στη Κωνσταντινούπολη, όπου και φυλακίστηκε το 1917 για κάποιο χρονικό διάστημα. Στις 10 Μαρτίου 1921 ο Γερμανός πρότεινε στον υπουργό εξωτερικών της Ελλάδας, Μπαλτατζή, συνεργασία με Κούρδους και Αρμένιους εναντίον του εθνικιστικού κινήματος του Μουσταφά Κεμάλ. Η ποντοαρμενική συνεργασία αποσκοπούσε στην ίδρυση μιας αυτόνομης χριστιανικής δημοκρατίας (κράτους) στην περιοχή του Πόντου. Η κυβέρνηση όμως του Γούναρη, απομονωμένη από τους συμμάχους, δεν πήρε καμιά πρωτοβουλία. Αργότερα το 1924 ο Γερμανός Καραβαγγέλης τοποθετήθηκε έξαρχος του Οικουμενικού Πατριαρχείου στη Βιέννη.

     Πέθανε πάμπτωχος στις 11 Φεβρουαρίου του 1935 στη Βιέννη. Το 1959 το «Ίδρυμα Μελετών της Χερσονήσου του Αίμου» από κοινού με την «Εταιρεία Μακεδονικών Σπουδών» επιχορήγησαν τη μεταφορά των οστών του με τιμητική συνοδεία αρχικά στη Θεσσαλονίκη και στη συνέχεια στην Καστοριά, όπου και τοποθετήθηκαν σε κρύπτη κάτω από τον ανδριάντα του.

A.M.K.

Οι Μακεδόνες της Καταστροφής των Ψαρών

 

      Σε κάθε ιστορία υπάρχουν οι πρωταγωνιστές αλλα και οι αφανείς ήρωες που πολλές φορές παίζουν καταλυτικό ρόλο στο τέλος της. Στις Θερμοπύλες το 480π.χ. μαζί με τους γενναίους 300 Σπαρτιάτες υπήρχαν και 700 Θεσπιείς που έμεινα στην ιστορική σκιά των ανδρών του Λεωνίδα. Στην καταστροφή των Ψαρών διπλά στους 1.300 Ψαριανούς υπήρξαν και 1.027 Μακεδόνες που έπεσαν σχεδόν μέχρι ενός υπερασπιζόμενοι την ελευθερία του νησιού. Όπως και 700 περίπου πρόσφυγες από αυτούς που είχαν καταφύγει στα Ψαρά. Σήμερα θα μιλήσουμε για αυτούς του 1.027 Μακεδόνες, ως ελάχιστο φόρο τιμής για την θυσία τους. 

Μακεδόνας Αγωνιστής 1821

        Το 1824 ,από το Γενάρη κιόλας , βρίσκει τους Ψαριανούς ανάστατους καθώς από κάθε πλευρά έρχονται πληροφορίες ότι ο οθωμανικός στόλος ετοιμάζεται να κινηθεί εναντίων του νησιού τους. Η αλλεπάλληλες επιστολές που στέλνει η Βουλή των Ψαρών προς την Εθνική κυβέρνηση παίρνουν ως απάντηση ασαφείς υποσχέσεις και τίποτα άλλο. Ακόμα και οι συναγωνιστές τους στην θάλασσα ΄Υδραίοι και Σπετσιώτες αδιαφορούν και ζητούν χρήματα από το εκτελεστικό προκειμένου τα καράβια να ξεκινήσουν από τα λιμάνια τους. Οι Ψαριανοί φοβούμενοι ότι θα μείνουν εντελώς αβοήθητοι αποφασίζουν να προσλάβουν μισθοφόρους. Στέλνουν καράβια στην Μακεδονία όπου θα έρθουν σε συνεννόηση με τους εκεί οπλαρχηγούς και σύντομα ομάδες Μακεδόνων κυρίως και ελαχίστων Αρβανιτών πολεμιστών θα συγκροτήσουν ένα σώμα 1.027 ανδρών που θα έρθουν στα Ψαρά για να αναλάβουν την φύλαξη του νησιού. Αρχηγοί τους οι Μακεδόνες Νάννος Τσόντζας, Νάννος Τουρούντζιας, Λάμπρος Κασσανδρινός και ο Αρβανίτης καπετάν Κόττας. Αλλα ονόματα αγωνιστών που διασώθηκαν ήταν οι Παπαδημήτρης Αναστασίου, Αδάμ Λάμπρος, καπετάν Θανασάκης και ο υιός του Παναγιώτης, ίσως ο πρόκριτος της Βάλτας Ιωάννης (Γιαννιός) Χατζηχριστοδούλου, ο Εμμανουήλ Χαμόθεος από την Καλάνδρα όλοι έπεσαν ηρωικά μαχόμενοι εκτός από τον υιό του καπετάν Θανασάκη Παναγιώτη ο οποίος επιβίωσε, επιβιβάσθηκε σε μία βάρκα και μετά σε ένα γαλλικό πλοίο και τον συναντούμε να πολεμά στο Μανιάκι με τον Γρηγόριο Δικαίο, όπου τραυματίσθηκε σοβαρότατα, οι Τούρκοι τον θεώρησαν νεκρό και δεν τον σκότωσαν. Έλαβε μέρος και σε άλλες μάχες στην Πελοπόννησο, στην εκστρατεία στην Αττική με το σώμα του Ιωάννη Νοταρά, υπηρέτησε στον στρατό του Καποδίστρια και του Όθωνα και σκοτώθηκε το 1852 στη Λειβαδιά σε συμπλοκή με τη συμμορία Νταβέλη.

      Όταν λοιπόν στις 8 Ιουνίου 1824 η Βουλή των Ψαρών καλεί σε συνέλευση όλους τους αγωνιστές προκειμένου να πάρουν αποφάσεις για την πορεία του αγώνα αποφασίζουν να υπερασπισθούν μέχρι τελευταίας ρανίδας του αίματος τους το νησί. Προκειμένου δε να πείσουν για την απόφασή τους αυτή τους πρόσφυγες αλλα και τους Μακεδόνες μισθοφόρους καθώς υπήρχαν από μέρους τους φόβοι ότι στο τέλος οι Ψαριανοί θα πάρουν τα πλοία τους και θα τους εγκαταλείψουν αποφασίζουν να βγάλουν από την πλειοψηφία των πλοίων τα πηδάλια και τα κανόνια τους να τα μεταφερθούν στις ντάπιες του νησιού. Πολλοί εκ των υστέρων έρριψαν ευθύνες στους Μακεδόνες για την εκβίαση αυτής της απόφασης όμως θα ήταν άδικο αν δεν αναγνωρίζαμε το δίκαιο των φόβων τους. Αποφασίστηκε επίσης οι 3.000 πολεμιστές που ήταν 1.300 Ψαριανοί , 700 περίπου πρόσφυγες και 1.027 Μακεδόνες να διασκορπιστούν στις διάφορες ντάπιες καθώς το μέρος που θα επιχειρούσαν οι τούρκοι απόβαση παρέμενε άγνωστο. Στο σημείο που έγινε τελικά η απόβαση, τον κάβο του Μαρκάκη και την μικρή αμμουδιά του Ερινού, ανέλαβε να φυλάξει ο καπετάν Κόττας με μερικά ακόμα παλικάρια του. 

      Υπάρχει ένα μύθευμα ότι τάχα ο Κόττας πρόδωσε το σημείο και βοήθησε τους Οθωμανούς να επιτύχουν την απόβαση. Κάτι τέτοιο όμως φαίνεται ότι δεν ισχύει και πραγματικά αποτελεί ντροπή η αναπαραγωγή του μύθου. Κανένας από τους Ψαριανούς αγωνιστές που μας άφησαν ιστορικά τεκμήρια (Νικόδημος, Κοτζιάς, Δούκας) δεν αποδίδουν προδοσία στον Κόττα . Απεναντίας ο Νικόδημος με στοιχεία δείχνει ότι η προδοσία έδινε από ευρωπαίους. Γαλλικό πλοίο εντοπίστηκε από τους Ψαριανούς ,μόλις 15 μέρες πριν την απόβαση, να κάνει βυθομετρήσεις γύρω από το νησί. Αλλά και άλλοι ιστορικοί αναφέρουν πότε τους αυτούς Γάλλους και πότε τον Ισπανό  αρχιτέκτονα Γιουζέπε , ο οποίος έζησε επί μακρόν στα Ψαρά κατασκευάζοντας τον λιμενοβραχίονα που χρηματοδότησε ο Βαρβάκης. Την υποτιθέμενη προδοσία του καπετάν Κόττα βρίσκουμε αρκετά χρόνια μετά την καταστροφή σε ξενόγλωσσα δημοσιεύματα και βιβλία, ίσως με τον τρόπο αυτό να ήθελαν οι ευρωπαίοι να αποποιηθούν τις οποίες ευθύνες τους. Από εκεί εκ μεταφράσεως θα περάσει στην ελληνική βιβλιογραφία. Αλλά και όλα αυτά να μην υπήρχαν, εκ του αποτελέσματος φαίνεται η αλήθεια. Ο Κόττας και όλα του τα παλικάρια αφού απέκρουσαν δυο απόπειρες απόβασης, την τρίτη έπεσαν μαχόμενοι μέχρι ενός από τα γιαταγάνια των Τούρκων. Σε κάθε μάχη Φτελιό, Άγιο Δημήτριο, Βίγλα αλλά και Παλιόκαστρο οι Μακεδόνες αγωνίστηκαν με σθένος κατά των κατακτητών και έπεσαν σχεδόν μέχρι ενός μαζί με τους Ψαριανούς και πρόσφυγες αγωνιστές. Και είναι σίγουρο ότι ακόμα και αν εμείς τους έχουμε λησμονήσει η Δόξα των Ψαρών τους μελετά στα λαμπρά παλικάρια εκεί ψηλά στην Μαύρη Ράχη των Ψαρών.

Ανδρέας Μ. Καραγιώργης

Η ρίμα για τα χιόνια του 1929 στα Ψαρά

     

Χιόνια στα Ψαρά 24/1/2004
 η τελευταία μεγάλη χιονόπτωση στο νησί

 Η χιονόπτωση είναι ένα καιρικό φαινόμενο εξαιρετικά σπάνιο για τα μικρά νησιά ποσό μάλλον σε τέτοια ένταση που να το στρώσει. Η περιπτώσεις εκείνες είναι ελάχιστες και όλες οι Ψαριανοί τις θυμούνται χαρακτηριστικά. Μια τέτοια χιονόπτωση έγινε και το 1929, ήταν τόσο μεγάλος ο όγκος του χιονιού που έκανε μεγάλη ζημιά στου κτηνοτρόφους του νησιού. Το τραγικό συμβάν ενέπνευσε την παρακάτω σατιρική ρίμα. 

      Ρίμες ονομάζουν στα Ψαρά δίστιχα με ομοιοκαταληξία και κυρίως σατυρικό πνεύμα. Κάθε τι που συνέβαινε στα Ψαρά παλαιότερα ήταν αφορμή για να γραφτούν ρίμες. Άλλες ήταν αθώες και περιπαικτικές όπως αυτή παρακάτω , ενώ άλλες για σοβαρότερα θέματα ήταν ιδιαίτερα σκωπτικές και πολλές φορές ενοχλητικές για τους πρωταγωνιστές. Η πρώτη κατηγορία είναι και αυτές που κυρίως έχουν φτάσει στις μέρες μας. Οι ρίμες της δεύτερης κατηγορίας λόγω της φύσης τους ξεχάστηκαν γρήγορα γιατί έτσι ήταν καλύτερα για τους πρωταγωνιστές ή επέζησαν από στόμα σε στόμα όμως εντάσσονται σε αυτά που οι αρχαίοι έλεγαν , ου φωνητά. Αν κάποτε ξεπεράσουμε τις αγκυλώσεις που μας διακρίνουν δουν το φως της δημοσιότητας και αυτές, που καθαρά από καλλιτεχνικής άποψης είναι εφευρετικότατες.

     Ρίμες οι Ψαριανοί έγραφαν απ΄ ανέκαθεν. Χαρακτηριστική ας πούμε είναι η ρίμα που γράφτηκε για το κατόρθωμα του Κανάρη και του Πιπίνου στην Χίο το 1822.

Μπουρλότο από την Ύδρα, Μπουρλότο απ΄ τα Ψαρά

Επήγαν και συγκάψαν, τα γένια του Πασά.

΄Η ακόμα και το γνωστό μας «Τι ήρθες ξένα για να ειδής» του ψαριανού Ιωάννη Μόρου, που έγραψε για τα 100χρόνια από την καταστροφή των Ψαρών , είναι γραμμένο σε μορφή ρίμας. 

     Όμως αδιαφιλονίκητα ο σημαντικότερος σύγχρονος λαϊκός ποιητής ρίμας είναι ο Μαρκής Βρατσάνος, που έχει συνθέσει και την Ρίμα για τον χιονιά του 1929. Ο Μαρκής Βρατσάνος ή Μπρατσάνος, απόγονος της οικογένειας που έδωσε τόσους αγωνιστές στην Επανάσταση του 1821, γεννήθηκε στα Ψαρά το 1890. Απόφοιτος μόνο του Δημοτικού αλλα με πηγαίο ταλέντο στην σύνθεση ρίμας. Παντρεύτηκε την επίσης Ψαριανή Γαρυφαλιά Σαρρή και απέκτησαν πέντε παιδιά τον Νικολή, Τον Γιάννη, Τον Μήτσο, την Μαργαρίτα και την Δέσποινα. Έζησε όλη του την ζωή στα Ψαρά ασχολούμενος με την Κτηνοτροφία και την Γεωργία. Πέθανε το 1977 την ίδια ημέρα με την σύζυγό του από γηρατειά. 

 

Μαρκής Ι. Βρατσάνος
την φωτογραφία μας παραχώρησε
η εγγονή του Γαρυφαλιά Ν. Βρατσάνου

   Στην Ρίμα αυτή παρουσιάζει όλους σχεδόν τους κτηνοτρόφους των Ψαρών για την καταστροφή που έπαθαν και τους προτείνει εναλλακτικά επαγγέλματα. Όσοι αναφέρονται με τα παρατσούκλια τους τους έχω σημειώσει στο τέλος , αντίστοιχα και κάποιες αναφορές για την καλύτερη κατανόηση της ρίμας. Δυστυχώς οι ρίμες ήταν πάντα προφορικές οπότε ίσως κάποιοι στίχοι να χάθηκαν. Ή αυτό που παρατήρησα εγώ είναι ότι οι περισσότεροι θυμούνταν τις ρίμες που αφορούσαν οικεία τους πρόσωπα. Έτσι σε μια δημοσίευση της ρίμας στο περιοδικό Ψαριανή Μεταμόρφωση τεύχος 2ο, από αφήγηση της κ. Αθηνάς Αρχοντού έλειπαν κομμάτια που είχα καταγράψει εγώ σε αφήγηση της ρίμας από την γιαγιά μου Ροζαλία Μόρου, αντίστοιχα από αυτή την αφήγηση έλειπαν κομμάτια που ήταν καταγεγραμμένα στο περιοδικό. Έτσι με αυτή την πιο ολοκληρωμένη δημοσίευση αν κάποιος γνωρίζει κάποιο δίστιχο που δεν αναφέρετε ας με ενημερώσει.

Ακούσατε τι έγινε , το είκοσι εννιά;

Τα πρόβατα πλακώσανε, τα χιόνια στα βουνά.

Τα πρόβατα ψοφήσανε, αρνάκια και κατσίκια

Και φέτος τα καζάνια τους θα τα γεμίσουν φύκια.

Ο Μονογιός[1] εφώναζε, πείτε μου τι θα γίνω;

Εγώ θα γίνω γανωτής, θα παίζω και κλαρίνο.

Του Καραγιώργη[2] τα παιδιά , της Μαρουσώς τ΄ αγόρια

Αυτοί θα φύγουν και οι τρεις , θα πάνε στα βαπόρια 

Τον Κωνσταντή θ’ αφήσουνε, για να πηγαίνει στο αβί[3]

Για να σκοτώνει πέρδικες, να πάει να τις πουλεί.

Και ο Μαρκής ο Βρούλος[4] μας[5], μέσα στην Βουκολία του

Κλαίει και μοιρολογά και βγάζει τα μαλλιά του.

Πιο πάνω οι Καραγιώργηδες, ο Κωνσταντής κι ο Πέτρος

Ούτε μυζήθρα θα ‘χουνε, ούτε τυρί εφέτος.

Η Μαρία[6] εφώναζε, Μήτσο μου μη σε νοιάζει,

Γιατί θα στείλει ο Μήτσος μας, θα στείλει κι ο Μελτιάδης

Το Ατί εφώναζε , θα πάω στο Περαία.

Θα γίνω νυχτοέμπορας, θα αδειάζω αναγκαία

Ο Καπετάνιος[7] φώναζε , λοιπόν και δηλαδή

Δεν θα ‘χουμε αρνάκι, να φάμε την Λαμπρή;

Θα γίνει κεχαγιάς κάλος , σιγά- σιγά ο Μόρος [8]

Μα φέτος δεν επρόκοψε ήταν κακός ο χρόνος

Γιώργη να μην πικραίνεσαι, πάλι ο Θεός θα δώσει

Και το μικρό κοπάδι σου, πάλι θα μεγαλώσει

Ο Παντελής[9] εφώναζε του γιού του, του Αντρέα

Ο ένας θα γίνει λοχαγός, ο άλλος δεκανέας.

Το Μπρατσανάκι ο Κωνσταντής, ο νεοπαντρεμένος

Αυτός θα γίνει εύζωνας, γιατί είναι ξουρισμένος

Έχουμε κι άλλο κεχαγιά, τον Γιάννη τον Τσαπή

Κοπήκαν τα κουράγια του δεν πα στην οξοχή

Ο Παντελής ο Ανέζης με το Γιάννη τον Τσαπή

Κι ο Σπύρος ο Αγαπούσης , θα πάνε για λαγοί

Ο Αλέκος[10] αποφάσισε, κτηνίατρος να γίνει

Επήρε φαρμακοποιό τον Γιώργη τον Φιλίνη

Εφόρεσε ποδήματα και βγήκε από την χώρα

Και έσερνε από πίσω του την άσπρη νεκροφόρα[11]

Τους Βασιλικήδες τα παιδία, του Νικολού τα αγόρια

Αυτοί πάνε στους Λοβούς να φάνε μακαρόνια.

Η Αγγελικώ[12] εφώναζε Παπά[13] πάν’ οι γαϊδάροι 

Δεν μας πειράζει Αγγελικώ , μας μένει το σαμάρι.

Ο Μπρατσάνος ο Μαρκής[14] , την ξέρει τη δουλεία του

Αυτός θα γίνει ποιητής να ζήσει τα παιδιά του.

Να πούμε και τον Φλάρο[15] μας , τώρα στα τελευταία

Αυτός δεν πολυνοιάζεται , έχει καρδιά γενναία.

_Α.Μ.Κ______________

[1] Παρατσούκλι του Σταμάτη Μαρίνου 

[2] Πρόκειται για τον Νικολή Καραγιώργη, είχε τέσσερεις υιούς τον Σπύρο, Γιάννη, Πέτρο και τον Κωνσταντή που αναφέρετε παρακάτω 

[3] Κυνήγι από την αντίστοιχη τουρκική λέξη. 

[4] Παρατσούκλι του Μαρκή Ν. Καραγιώργης. 

[5] Το «Μας» είναι χαρακτηριστική λέξη που χρησιμοποιούσαν οι Ψαριανοί μαζί με το όνομα για τους συγγενείς τους μέχρι σχετικά πρόσφατα. Ο Μαρκής ο Βρούλος (Καραγιώργης ) ήταν πρώτος του εξάδελφός για αυτό χρησιμοποιεί το «Μας» όπως και ο Μαρκής ο Φλάρος (Καραγιώργης) που αναφέρεται παρακάτω. Η συνήθεια αυτή είναι τόσο παλιά που ακόμα και ο Ναύαρχος των Ψαρών Ν. Αποστόλης κατά την Επανάσταση σε επιστολή του προς τον Δημήτριο Παπανικολή που ήταν ανιψιός του τον προσφωνεί «Δημήτρη μας…» 

[6] Πρόκειται για την Μαρία Ελευθερίου σύζυγο του Μήτσου Φιλίνη όπου είχε αδέλφια στην Αμερική. 

[7] Παρατσούκλι του Νικόλαου Βρατσάνου. 

[8] Ο Γεώργιο Σ. Μόρος μόλις εκείνη την χρονιά είχε αποφασίσει να ασχοληθεί με την κτηνοτροφία και από τα χιόνια ψόφησαν όσα πρόβατα είχε αγοράσει. 

[9] Πρόκειται για τον Παντελή Βρατσάνο 

[10] Πρόκειται για τον Αλέκο Βουραντά 

[11]Πρόκειται για το μουλάρι που χρησιμοποιούσε ο Αλέκος Βουραντάς για την περισυλλογή τον νεκρών ζώων και τον ενταφιασμό τους. 

[12] Πρόκειται για την Αγγελική Δημητρίου Μαρίνου το γένος Ι. Μπαρτζή 

[13] Πρόκειται για τον Αρχιμανδρίτη Ιωακείμ Μπαρτζή αδελφό της προηγούμενης 

[14] Πρόκειται για τον συνθέτη της ρίμας Μαρκή Βρατσάνο , πολλές φορές το επίθετο αποδίδονταν ως Μπρατσάνος 

[15] Πρόκειται για τον Μαρκή Α. Καραγιώργη

Το Ανώνυμο πλοίο κι ο Ψαριανός πλοίαρχός του

   

 Σύμφωνα με το διεθνές ναυτικό δίκαιο αλλά και με το εσωτερικό δίκαιο των Χωρών ανώνυμο πλοίο, χωρίς δηλαδή όνομα, είναι αδύνατον να υπάρξει (εκτός των παράνομων πειρατικών) αφού το όνομα είναι ένα από τα ουσιώδη στοιχεία που χαρακτηρίζουν την έννοια του πλοίου. Γεγονός πάντως είναι πως σε μια Χώρα με μεγάλη ναυτιλία όπως η Ελλάδα, είναι δυνατόν να συμβούν και τα περισσότερα ναυτικά ευτράπελα όπως και η παρακάτω ιστορία της ελληνικής πολεμικής ημιολίας «Ανώνυμου».

     Το 1836 ναυπηγήθηκαν στον Πόρο για τις ανάγκες του τότε ελληνικού στόλου τρία όμοια ξύλινα σκάφη στο τύπο της ημιολίας. Στα δύο από τα τρία σκάφη δόθηκαν τα ονόματα «Ματθίλδη» και «Ναυπλία», ενώ το τρίτο ή λησμόνησαν να το βαπτίσουν ή λόγω διαμάχης δεν αποφάσιζαν ή για άλλους λόγους παρέμενε σε εκκρεμότητα. Έτσι το τρίτο αυτό σκάφος το αποκαλούσαν όλοι απλά «βασιλική γολέτα». Αυτό συνεχίσθηκε μέχρι το 1843, όταν Κυβερνήτης του σκάφους ανέλαβε ο Δημήτριος Νικολάρας, ένας θυμόσοφος Ψαριανός που είτε είχε βαρεθεί ν΄ ακούει το «βασιλική γολέτα» αντί ονόματος, είτε το θεώρησε υποτιμητικό να κυβερνά πλοίο χωρίς όνομα. Έτσι στη πρώτη του σημαντική αναφορά «θέσης πλοίου» προς το «Υπουργείον Ναυτικών» έγραψε στην οικεία θέση: «εν όρμω Λαυρίου και επί της βασιλικής ημιολίας «Ανώνυμος» τη .....».

     Όταν παραλήφθηκε το σήμα γεγονός ήταν ότι θορύβησε την τότε ηγεσία του Β.Ν. αλλά δημιούργησε και άλλα ευτράπελα. Πάντως το σήμα αυτό ήταν η αιτία η μεν «βασιλική γολέτα» να λάβει αμέσως το όνομα «Μεθώνη» ο δε Κυβερνήτης Δ. Νικολάρας «αργία» με πρόσκαιρη παύση «δι΄ άκαιρον και άσκοπον αστειότητα».

Λίγα λόγια για την Ημιολία «Ανώνυμος» - «Μεθώνη»

Ημιολία ή Γολέτα σε αναπαράσταση μικροναυπηγικής

     Η Γολέτα Ανώνυμος ή Βασιλική Γολέτα ναυπηγήθηκε στον Ναύσταθμο του Πόρου το 1836. Το πλοίο μέχρι το 1843 δεν είχε όνομα και καλούταν «Ανώνυμος» οπότε και μετονομάστηκε σε Μεθώνη. Από την 1 Φεβρουαρίου μέχρι και τις 18 Απριλίου 1850 κατασχέθηκε από του Άγγλους στο λιμάνι της Σύρου κατά τον αποκλεισμό με τα γεγονότα Πατσίφικο, τα λεγόμενα «Παρκερικά» και στη συνέχεια ρυμουλκήθηκε στη Σαλαμίνα. Τον Μάιο του 1851 υπήρξε μια «συμμαχική» συνεργασία μεταξύ των Ελλήνων, των Γάλλων, των Αυστριακών και των Τούρκων σε επιχειρήσεις καταδίωξης των πειρατών του Νέγρη στη περιοχή της Δωδεκανήσου. Για την Ελλάδα συμμετείχαν τα πλοία «Μεθώνη» Και «Αμαλία». Τον Μάιο του 1854 κατασχέθηκε από τους Αγγλογάλλους κατά τη διάρκεια του Κριμαϊκού πολέμου. Για πρώτη φορά έγιναν – επί του Μεθώνη- οι μετρήσεις μεταξύ των ετών 1866 – 1872 των ρευμάτων του Ευρίπου. Το 1862 αναφέρεται στη σύνθεση του Στόλου σαν ημιολία παροπλισμένη, στη συνέχεια επαναφέρεται στην ενεργεία και μνημονεύεται σαν ακταιωρός στο λιμάνι της Σύρου μεταξύ 1883-1887. Το 1890 διαλύθηκε στον Ναύσταθμο Σαλαμίνας λόγω παλαιότητας.

Χαρακτηριστικά πλοίου
Μήκος: 14 μέτρα.
Οπλισμός : 1 πυροβόλο των 8 λιβρών.
Πλήρωμα : 20 άτομα.

Και λίγα λόγια για τον πλοίαρχό της.

     Ο Δημήτριος Γ. Νικολάρας γεννήθηκε στα Ψαρά το 1798. Σε ηλικία δέκα χρονών πήγε στην Οδησσό, όπου τον παρέλαβε ο Βαρβάκης και από τον έστειλε στο γυμνάσιο της Χίου από όπου αποφοίτησε. Επέστρεψε στην πατρίδα του το 1821 και εντάχθηκε στον στόλο των Ψαρών υπό τον Ν. Αποστόλη. Έλαβε μέρος στην εκστρατεία της Χίου και στο κατόρθωμα της Ερεσού υπηρετώντας ως γραμματέας του Γ.Καλάρη. Έπειτα γίνεται σημαιοφόρος στο πλοίο του Ν. Καρακωσταντή όπου και διαπρέπει στην πυρπόληση στην Σάμο. Το 1822 έγινε υποπλοίαρχος και έλαβε βέρος σε δύο εκστρατείες της Κασσάνδρας, και κατόπιν στην Ναυμαχία της Πάτρας. Πήρε επίσης μέρος στην μάχη του κόλπου της Αργολίδας. Το 1824 γίνεται πυρπολητής υπό τον Κ. Κανάρη και μέχρι το 1825 μαζί θα βρεθούν σε Χίο, Σάμο, Γιαλιά ,Αστυπάλαια, Δαρδανέλια, Άνδρο, Σκόπελο, Σκιάθο, Σαντορίνη, Κίμωλο και Μεσολόγγι. Εκεί θα συμμετέχει με το πλοίο του Θ. Βώκου ως πυρπολητής και όταν εχθρικά πλοία συλλάβουν το πλοίο τους και φονεύσουν τον πλοίαρχο ο Δημήτρης Νικολάρας θα διασώσει μέρος του πληρώματος με μια βάρκα που οδηγεί σε ασφαλές μέρος εν μέσω εχθρικών πυρών. Έπειτα με τον Ν. Αποστόλη σε Ικαρία Χίο Μυτιλήνη και την πολιορκία της Μεθοκορώνης. Με την δημιουργία του Ελληνικού κράτους διορίστηκε υποπλοίαρχος του εθνικού πολεμικού βρικίου «Αντίζηλος» και μετά την έλευση του Όθωνα εντάσσεται ως υποπλοίαρχος στο Βασιλικό Ναυτικό. Σταδιακά πήρε προαγωγή κατά την διάρκεια της υπηρεσίας του και έγινε Πλωτάρχης και Λιμενάρχης Πατρών. Γιός του ήταν ο ποιητής Ανδρέας Δ. Νικολάρας. Απεβίωσε στην Αθήνα το 1881.

Α.Μ.Κ.

Πηγές:

https://el.wikipedia.org/wiki/ανώνυμος_πλοιο

Ποικίλη Στοά: Εθνική εικονογραφημένη επετηρίς, Έτος 1/16, 1881-1914

https://el.wikipedia.org/wiki/ημιολιες_ΠΝ

Η Αγιά Κατερίνα που φανερώνει τον γαμπρό

 Ένα παλαιό Ψαριανό έθιμο.
     Η Αγία Αικατερίνη η Μεγαλομάρτυς είναι από τις πιο γνωστές Αγίες που η μνήμη της τιμάται στις 25 Νοεμβρίου τόσο από τους Ορθόδοξους όσο και από τους Καθολικούς. Η εκκλησία την όρισε ως προστάτιδα της Φιλοσοφίας και της παιδείας. Ο λαός όμως συνέδεσε την Αγία με άλλα πράγματα. Είναι από εκείνες τις περιπτώσεις που η χριστιανική λατρεία μπλέκετε με τους λαϊκούς θρύλους και δεισιδαιμονίες . Στην κυρίως Ελλάδα θεωρούν ότι η Αγία φέρνει της βροχές του Νοεμβρίου τόσο αναγκαίες για τις καλλιέργειες. Στα νησιά του Αιγαίου από την άλλη έχουμε μαντικές επικλήσεις στην Αγία ώστε να έρθει στον ύπνο των ελεύθερων κοριτσιών, και να τους φανερώσει τον γαμπρό. Το έθιμο συναντάται με μικρές παραλλαγές σε διάφορα νησιά όπως την Κίμωλο και την Κρήτη όπως διαπίστωσα από μια μικρή έρευνα . Το έθιμο αυτό υπήρχε και στα Ψαρά τα παλιότερα χρόνια όπως μου διηγήθηκε η κ. Αγγελική Γιαμωνίτη. 

     Στα Ψαρά υπάρχει εκκλησία της Αγίας Αικατερίνης στον οικισμό και συγκεκριμένα στους πρόποδες της Μαύρης Ράχης. Πρόκειται για ένα μικρό πέτρινο εξωκλήσι το οποίο στα νότια είναι ενωμένο με άλλο εκκλησάκι αφιερωμένο στον Άγιο Λουκά. Το εκκλησάκι είναι χτισμένο πριν την επανάσταση και σίγουρα μετά το 1740 οπού ο Άγγλος περιηγητής Ρ. Ποκκόκ (δες εδώ) επισκέπτεται το νησί και περιγράφει μόνο τον ναό του Αγίου Λουκά. Το τελευταίο μισό αιώνα της δύο εκκλησίες επιμελείται η κ. Μαρία Ε. Γιαννάκου ή οποία τελεί και τις πανηγύρεις στις εορτές των Αγίων. Στην μνήμη της Αγίας Αικατερίνης την παραμονή γίνεται Μέγας Εσπερινός και ανήμερα Θεία Λειτουργία. Οι ελεύθερες κοπέλες λοιπόν, έπαιρναν από το στεφάνι της εικόνας της ένα λουλούδι και το βράδυ το έβαζαν διπλά στο μαξιλάρι του λέγοντας τρείς φορές την παρακάτω επίκληση

Αγία μου Κατερίνα μου, Τεντόρου θυγατέρα

Εσύ που πας στην άρολο , την κάρολο στην μαρμαροπηγή

Που είναι οι μοίρες των μοιρών,

Που λούζονται, χτενίζονται και ασημοκορδονίζονται

Εκεί είναι κι η δική μου.

Αν κάθεται να σηκωθεί, αν είν’ ορθή να ράνει 

Να ράνει όροι και βουνά να ‘ρθει να με μοιράνει 

Έτσι έπεφταν για ύπνο με την ελπίδα ότι θα δουν στο όνειρο τους τον νέο που έμελλε να παντρευτούν . Αντίστοιχο έθιμο υπήρχε και με τα κόλλυβα των Αγίων Θεοδώρων ή με κουφέτα από τον δίσκο με τα στέφανα από κάποιο γάμο.

Ανδρέας Μ. Καραγιώργης

Η νότια πλευρά της Αγιά Κατερίνας όπως την λένε οι Ψαριανοί
αγαπημένο μέρος της Ψαριανής νεολαίας για απομόνωση
τις καλοκαιρινές νύχτες με θέα το Αιγαίο και τα Αντίψαρα

Η θέση των δύο εξωκλησιώνστον οικισμό των Ψαρών

Ψαρά 1740

Το Βιβλίο του Ρ. Πόκοκ όπου
περιγράφειτα ταξίδια του στην Ανατολή 

   Έχετε αναρωτηθεί ποτέ πως ήταν τα Ψαρά το 1740; Αρκετά πριν από την πρώτη το 1770 και δεύτερη το 1821 Επανάσταση και 150 χρόνια αφότου οι Ψαριανοί επέστρεψαν από την Χίο και οι Ηπειρώτες και Θεσσαλοί μετοίκισαν τα Ψαρά, το νησί προσπαθεί να βρει τον βηματισμό του μέσα στο αρχιπέλαγος. Οι ναυτικοί είναι λίγοι και ο πληθυσμός μετα βίας ξεπερνά τα 1000 άτομα. Την περίοδο αυτή επισκέπτεται το νησί ο Άγγλος περιηγητής Ρίτσαρντ Πόκοκ, ο οποίος κάνει μια εκτενέστατη περιγραφή του νησιού χαρίζοντας μας ίσως το σπουδαιότερο περιηγητικό κείμενο εκείνων των αιώνων για τα Ψαρά. Ως Αγγλικανός Ιερέας ενδιαφέρεται ιδιαίτερα για την εκκλησιαστική ζωή και περιγράφει τόσο τις εκκλησίες των Ψαρών όσο και την εκκλησιαστική διοικητική δομή με την Εξαρχία Βολισσού, Ψαρών και Πυργίου. Επίσης είναι ο πρώτος που κάνει αναφορά στο Μοναστήρι των Ψαρών. Ενθουσιάζεται από την Ψαριανή φιλοξενία και το Ψαριανό κρασί. Τέλος περιγράφει με γλαφυρό τρόπο την πανήγυρη στην εκκλησία του Αγίου Λουκά που τόσο του κάνει εντύπωση. Καθώς η πρακτική των Ψαριανών να μοιράζουν μετά την Λειτουργία γλυκά και φαγητά , και που γίνεται μέχρι σήμερα, του θυμίζουν όσα έχει διαβάσει για τα πρώτα χρόνια του χριστιανισμού και την κοινοκτημοσύνη των πρώτων χριστιανών.

Richard Pococke
1739 με στολή Ανατολίτη

     Ας δούμε ποιος ήταν ο Ρίτσαρντ Πόκοκ , πριν περάσουμε στο κείμενο του. Γεννήθηκε το 1704 στο Σαουθάπτον, γόνος αξιόλογης οικογένειας, με σπουδές στο Κέμπριτζ και τον τίτλο του επισκοπικού επιτρόπου, ταξίδεψε συντροφιά με τον ξάδελφό του Ιερεμία Μιλς πρώτα στην Ευρώπη: Γαλλία, Ιταλία, Γερμανία, Αυστρία, Πολωνία, Ουγγαρία (1733-1736) και στη συνέχεια για τέσσερα χρόνια, ξεκινώντας το 1737 από την Αίγυπτο, στους Αγίους Tόπους, στην Κύπρο, στην Κρήτη, στα νησιά του Αρχιπελάγους, στη Μικρά Ασία και στον ηπειρωτικό και βόρειο ελλαδικό χώρο, πράγμα αρκετά σπάνιο την εποχή εκείνη. Στα 1747- 1760 ταξίδεψε στην Ιρλανδία και στην συνέχεια ταξίδεψε κυρίως στη Βρετανία ως επίσκοπος μέχρι τον θάνατο του το 1765.

Η απόδοση του κειμένου από τα αγγλικά και τα σχόλια στις υποσημειώσεις είναι  από έμενα .

Ανδρέας Μ. Καραγιώργης

~*~

Κεφάλαιο 3 (σελ 13-14 στην αρχική έκδοση)

Στο νησί των Ψαρών 

Ταξιδέψαμε από την Βολισσό στα Ψαρά σε περίπου πέντε ώρες, τα οποία, καθώς λέγετε, απέχουν σαράντα μίλια, ωστόσο εγώ πιστεύω ότι το ακρωτήριο Μέλανον[1] είναι περίπου είκοσι μίλια από το βόρειο ανατολικό άκρο των Ψαρών. Ο Στράβων είχε υπολογίσει την απόσταση σε μόλις πενήντα στάδια, όμως εάν έλεγε εκατό πενήντα θα ήταν πιο κοντά στην πραγματική απόσταση. Οι πλοηγοί μας κοίταζαν με μεγάλη προσοχή το λιμάνι των Ψαρών για να δουν αν υπήρχαν Μαλτέζοι εντός. Είδα το νησί της Άνδρου στα νότια, την Σκύρο στα δυτικά και το ακρωτήριο του Νεγρεπόντε[2], που το λένε κάβο Ντ' όρο, και είναι το αρχαίο ακρωτήριο Καφηρεύς και ήταν διάσημο για τα ναυάγια ελληνικών πλοίων. Φτάσαμε στα Ψαρά, που ο Στράβων ονομάζει Ψύρα, λέγοντας ότι έχουν ομώνυμη πόλη, κάνοντας όμως λάθος στην περίμετρο του νησιού που υπολογίζεται σε δέκα οχτώ μίλια, ενώ εκείνος την δίνει σαράντα στάδια ή πέντε μίλια. Το νησί είναι ορεινό και βραχώδες στην Βόρεια και ανατολική πλευρά και είναι περίπου έξι μίλια μήκος με τρία πλάτος. Στα νότια υπάρχουν δύο ακτές, σε αυτή στα δυτικά υπάρχει το μικρό νησί του Αγίου Δημητρίου[3] το οποίο ονομάζεται έτσι από το εκκλησάκι που υπάρχει πάνω του και αποτελεί ένα καλό σημείο για αγκυροβόλιο και κουρσάροι μερικές φορές φουντάρουν εκεί όταν έχει κακοκαιρία, αλλά συχνότερα πηγαίνουν στο ακατοίκητο νησί που ονομάζεται Αντίψαρα και βρίσκεται μπροστά από αυτή την ακτή και έχει περίπου τρία μίλια περίμετρο. Ανάμεσα στις δύο ακτές υπάρχει μια μικρή παραλία στην βάση μιας πολύ ρηχής ακτής που δημιουργείτε από δυο βραχώδη υψώματα. Στο ανατολικό υπάρχει η εκκλησία του Αγίου Ιωάννη του Βαπτιστή και μια βαθιά στέρνα μέσα στον βράχο καθώς θεμέλια από κάτι που μοιάζει να ήταν τείχη ενός κάστρου. Ο βράχος αυτός είναι πολύ υψηλός. Όπως μου είπαν το κάστρο βρίσκονταν στο δυτικό ύψωμα και περιέβαλλε μόνο με τείχος τα σπίτια τους και είχε μια είσοδο, είναι περίπου ένα τέταρτο του μιλίου περιμετρικά. Η τωρινή πόλη απλώνετε όμορφα και κλιμακωτά στις δυο πλευρές του κάστρου, πιθανώς στην θέση της αρχαίας πόλη[4], και έχει περίπου περίμετρο ένα μίλι. Τα σπίτια είναι χαμηλά και τα περισσότερα με μόνο έναν όροφο. Στο κάστρο βρίσκεται η κεντρική εκκλησία του Αγίου Νικολάου, διπλά στην οποία εντόπισα τρία ή τέσσερα αρχαιά ανάγλυφα και μια Ελληνική επιγραφή, ή δύο, χωρίς σπουδαιότητα. Υπάρχουν μερικά ακόμα ανάγλυφα στην εκκλησία του Αγίου Ιωάννη και σε ένα σπίτι δίπλα της. Υπάρχει και άλλη εκκλησία στην πόλη. Σε μία μικρή εκκλησία στην πλευρά της θάλασσας , που καλείται Άγιος Λουκάς, υπάρχει ελληνική επιγραφή οπού γίνεται μνεία και σε ένα αρχαίο όνομα. Μου είπαν ότι υπάρχουν τριάντα εκκλησίες σε όλο το νησί, όμως εγώ διασχίζοντας το συνάντησα μόνο δεκατρείς , επειδή στο νησί δεν υπάρχουν τούρκοι οι εκκλησίες τους έχουν καμπάνες. Πήγα στα βόρεια όπου είδα το φτωχό μοναστήρι της Παρθένου Μαρίας, που υπάγεται στην πόλη και έχει μόνο τρείς καλόγερους. Το νησί αποτελείται από επίπεδες πέτρες με αρκετές φλέβες από άσπρο μάρμαρο μέσα.

     Το ψηλό βουνό, στα Βόρεια, όπου υπάρχει η εκκλησία του Προφήτη Ηλία αποτελείτε κυρίως από γκρι μάρμαρο . Υπάρχει επίσης ένας γκρεμός από κόκκινο γρανίτη του μοιάζει λίγο με πορφύρα. Έχουν καλές πηγές , αλλα δεν έχουν βλάστηση. Το έδαφος είναι κολλημένο μόνο από χαμηλά φυτά. Δεν έχουν καθόλου δέντρα που να φύονται φυσικά πάρα μόνο μερικές συκιές που έχουν φυτέψει. Παράγουν μια μικρή ποσότητα από βαμβάκι και καλαμπόκι και τα υπόλοιπα προμηθεύονται από την Μ. Ασία. Η κυριότερη παραγωγή του νησιού είναι το εξαιρετικό δυνατό κόκκινο κρασί το οποίο εξάγουν στην Χίο. Το παλαιωμένο το πωλούν μισή πένα το κουάρτο, και το νέο στην μισή τιμή. 

     Το νότιο και μέσο τμήμα του νησιού αποτελείται από χαμηλούς λόφους και δυο μικρές πεδιάδες με δυο ακτές που φαίνεται να έχουν εύφορο έδαφος. Η πλαγιές των βουνών σε πολλά σημεία είναι φυτεμένες με αμπέλια. Χρησιμοποιούν βόδια για το όργωμα και γαϊδούρια για μεταφορές και ίππευση ενώ έχουν και μερικά πρόβατα και κατσίκες. Οι άνθρωποι, που είναι όλοι Έλληνες, υπολογίζονται περίπου σε χίλιους ενώ διακόσιοι από αυτούς πληρώνουν κεφαλικό φόρο. Ζουν όλοι στην πόλη ενώ διατηρούν καλύβες στην εξοχή όπου μένουν την εποχή που έχουν δουλεία. 

     Οι άνδρες είναι γενναίοι και δυνατοί και έχουν καταφέρει να απαλλαγούν από τον φόβο των Μαλτέζων. Εξορμώντας, έχουν σκοτώσει μερικούς από αυτούς σε επιθέσεις και έχουν συλλάβει αρκετούς ως αιχμαλώτους. Από τότε δεν τους ενοχλούν πιά. Φορούν κοντά σανδάλια[5] από ακατέργαστο πετσί που δένουν με κορδόνια γύρω από το πόδι και τον αστράγαλο. Οι γυναίκες φέρουν πέπλο ή πετσέτα, το όποιο φορούν στο κεφάλι τους και τυλίγουν γύρω από τον λαιμό τους. Μερικές φορές καλύπτουν με αυτό τα μάγουλα και τον στόμα τους. Όμως εκθέτουν το μπούστο τους με έναν απρεπή[6] τρόπο, που φαίνεται να οφείλεται μάλλον σε άγνοια της κοσμιότητας παρά σε ηθελημένη προκλητικότητα.

     Δεν υπάρχουν στο νησί ούτε γιατρός ή χειρουργός ούτε δικηγόρος. Κυβερνώνται, όπως και η Χίος, από τρείς δημογέροντες, αλλα όλοι είναι αγράμματοι[7]. Ο καδής της Χίου στέλνει εκπρόσωπό του για ν’ αποφασίσει για τις διαμάχες τους. Πληρώνουν ετησίως δυο πουγκιά φόρο στον Καπουδάν Πασά , στον οποίο ανήκουν όλα τα νησιά που δεν κυβερνώνται από Πασά ή Μουσελίμ, δηλαδή τα νησιά Κύπρος , Ρόδος , Κρήτη, Εύβοια, Χίος και Μυτιλήνη. Εκκλησιαστικά υπάγονται στον Πατριάρχη της Κωνσταντινούπολης όπως όλα τα νησιά που δεν έχουν επίσκοπο. O Πατριάρχης έχει τοποθετήσει έξαρχο εδώ, που είναι επίσης υπεύθυνος και για την Βολισσό και το Πυργί στην Χίο. Κύρια αρμοδιότητα του είναι να στέλνει ανθρώπους στον επίσκοπο της Χίου για να χειροτονηθούν. Πληρώνουν τρία τάλαρα τον χρόνο στον Πατριάρχη τα οποία δίνουν στον έξαρχο και έχουν σε όλο το νησί μόνο πέντε ιερείς. 

     Δεν έχουν καθόλου εμπόριο όμως εξάγουν το κρασί τους και εισάγουν καλαμπόκι και μερικά άλλα απαραίτητα που χρειάζονται. Επειδή η ακτή του είναι ανοικτή τραβούν τους μικρούς μυοδρόμωνες[8] και τις βάρκες τους έξω .

   Την ίδια μέρα που έφτασα πήγα να δω το Μοναστήρι στην άλλη πλευρά του νησιού. Επιστρέφοντας , κάποιοι ντόπιοι που έτρωγαν ψάρια και ψωμί με κάλεσαν να κάτσω μαζί τους και έμοιαζαν ευχαριστημένοι που το δέχτηκα. Ξάπλωσα στο σκάφος μου αλλα έβρεξε και ο αέρας αγρίεψε. Την επόμενη μέρα μετακόμισα με όλα μου τα πράγματα στο εκκλησάκι του Αγίου Λουκά κοντά στο λιμάνι. 

      Την παραμονή της εορτής του Αγίου Λουκά ετοίμαζαν Θεία Λατρεία στον ναό. Γυναίκες ή παιδία έφεραν μικρά κεριά από κερί μέλισσας και πιάτα ή καλαθάκια με βρασμένο στάρι στο οποίο είχαν προσθέσει σταφίδες και σπόρους από ρόδι. Άλλες έφεραν γλύκα ψωμιά[9]. Όταν η Θεία Λειτουργία τελείωσε το βρασμένο στάρι μοιράστηκε στους ανθρώπους που ήταν στην εκκλησία και γύρω από αυτή. Στην γιορτή έφεραν ξερά σύκα και μπράντι[10] που επίσης μοίρασαν με τον ίδιο τρόπο. Έμοιαζαν να είναι απομεινάρια από την αρχαία παράδοση της κοινοκτημοσύνης και έτρωγαν το ψωμί τους μαζί με μια απλότητα από καρδιάς.

Α. Μ. Κ.

---------

[1] Μέλανα άκρα στην αρχαιότητα , κάβο Μελανιός σήμερα. 

[2] Μεσαιωνικό όνομα της Εύβοιας. 

[3] Το εκκλησάκι είναι του Αγίου Νικολάου , και το νησάκι ονομάζεται Αϊ Νικολάκη πιθανόν στον Ποκόκ να έδειξαν και την εκκλησία του Αγίου Δημητρίου που βρίσκεται αντίκρυ στο νησάκι και έτσι να μπερδεύτηκε. 

[4] Κάτι τέτοιο μάλλον δεν ισχύ αφού η αρχαιολογική σκαπάνη ανακάλυψε την αρχαία πόλη στην περιοχή του Αρχοντικού. 

[5] Πρόκειται για τα τσαρούχια , όπως τα έλεγαν και τα οποία οι κτηνοτρόφοι χρησιμοποιούσαν μέχρι και την δεκαετία του 1970. 

[6] Ο χαρακτηρισμός του είναι πολύ πιο υπερβολικός ,όμως δικαιολογείτε από την ιδιότητα του ως ιερέας. 

[7] Η αρχική λέξη του κειμένου είναι χειρώνακτες που όμως χρησιμοποιείτε για να δείξει ότι ήταν αγράμματοι. 

[8] Εμπορικά μικρά πλοία με πανιά. 

[9] Πρόκειται για Άρτους όπου στα Ψαρά είναι πάντοτε γλυκοί. 

[10] Πιθανόν να ήταν απλά παλαιωμένο ψαριανό κρασί το οποίο μοιάζει αρκετά με μπράντι